Dłużek to jedna z najpiękniejszych miejscowości w gminie Jedwabno. Jej pierwsi mieszkańcy zajmowali się połowem ryb w miejscowym jeziorze.
Pasieki
Dłużek wziął swoją nazwę od jeziora, nad którym jest położony. Jezioro to zostało tak nazwane z powodu swojej długości. Dokładna data założenia wsi nie jest znana. Według przekazów, mieszkańcy Dłużka mieli prawo wolnego połowu ryb w Jeziorze Dłużek, ustalone już w przywileju z 1701 roku. Z pewnością brzeg Jeziora Dłużek był zamieszkiwany także wcześniej niż wskazana data przywileju w sprawie połowu ryb. Niedaleko Dłużka położona jest słynna Zamkowa Góra pod Małszewem, na której w średniowieczu istniało prawdopodobnie pruskie grodzisko. Wśród Mazurów krążyły o Zamkowej Górze różne legendy. Jeszcze bliżej Dłużka istniała niegdyś wieś Pasieki, położona pomiędzy leśną drogą z Małszewa do Dłużka a Jeziorem Dłużek. Pasieki wymarły w latach 1708-1710 na skutek epidemii dżumy. Przed II wojną na miejscu tej wsi istniały jeszcze 3 kolonie należące do wsi Dłużek. Ich właścicielami byli Otto Czichowski, August Monka i Johann Gorziza. Łąki położone obok tych kolonii miejscowa ludność dalej nazywała Pasiekami.{akeebasubs !*}
Aby zapoznać się z pełną treścią artykułu zachęcamy
do wykupienia e-prenumeraty.
Osadnictwo szkatułowe
Jak podaje rozporządzenie kamery pruskiej z 8 listopada 1742 roku, Dłużek to nadana osiedlonym gospodarzom ziemia szkatułowa. Osadnictwo szkatułowe wprowadzono w Prusach Książęcych po 1640 roku. Zapoczątkował je książę Fryderyk Wilhelm, który znalazł się w trudnej sytuacji finansowej. Kasa książęca była pusta. Chcąc zapewnić sobie dochody bezpośrednie i w ten sposób uniezależnić się od uchwalanych przez stany podatków, Fryderyk Wilhelm rozpoczął kolonizację na rozległych obszarach leśnych należących do prywatnego skarbu książęcego. Podatki i opłaty od wiosek powstałych tą drogą trafiały prosto do szkatuły książęcej, stąd też wzięła się nazwa „osadnictwo szkatułowe”. Na terenie gminy Jedwabno osadnictwo to w pełni rozwinęło się dopiero po 1701 roku. Wtedy założono na tym terenie pierwsze prawdziwe wsie szkatułowe. Były to na przykład Dłużek, Witówko, Rekownica i Piduń.
Wielokrotny karczunek
Według spisu urzędowego z 1743 roku, wieś Dłużek posiadała 8 łanów i 6 mórg oleckich ziemi. W spisie tym napisano: po wielokrotnym karczunku osiedliło się 9 gospodarzy. W dokumencie z 1822 roku na temat Dłużka napisano: do tego dochodzą osiedlenia poza granicami wsi. Są to majątki leśne, które nabyło 9 gospodarzy i 6 zagrodników 12 stycznia 1805 roku.
Jezioro Dłużek
W 1858 roku wieś posiadała 24 łany i 28 chałup. Przed 1865 rokiem zakazano wolnego połowu ryb w jeziorze Dłużek. W relacji z 1865 roku, opublikowanej w „Königsberger-Hartungsche Zeitung” znajdujemy opis Jeziora Dłużek: Jezioro Dłużek leży w lesie Napiwoda. Jego urocza okolica jest mało znana. W stosunku do długości jest bardzo wąskie. Pagórki otaczające je dookoła pokryte są ogromnymi świerkami. W jeziorze, długim na półtorej mili, znajduje się moc ryb: płotki, ukleje, liny, szczupaki, okonie, sumy w dużej ilości. Znajdują tu sobie zajęcie także łowcy raków. Wydra ma tu na co polować, ale bardzo rzadko uda się myśliwemu upolować wydrę. Północny kraniec jeziora graniczy z bagnem. Użytkowanie jeziora przysługuje mieszkańcom wsi na mocy wieczystej dzierżawy, za roczną opłatą 10 talarów. Już dawni Prusowie pobudowali tu sobie zamek. Mieszkańcy wsi zajmują się trochę uprawą roli, ale przede wszystkim rybactwem.
Zmiana nazwy
2 grudnia 1932 roku w ramach akcji germanizacji w Prusach Wschodnich miejscowych nazw polskich i litewskich, nazwę wsi „Dluszek” zmieniono na „Hartigswalde”, która to nazwa pochodziła od powstałego tutaj w 1817 roku nadleśnictwa. „Hartigswalde” w tłumaczeniu na polski oznacza „lasy Hartiga”. Nazwę „Hartigswalde” nadano nadleśnictwu na cześć Georga Ludwiga Hartiga, który w latach 1811 – 1837 stał na czele pruskiej administracji leśnej. Już w 1869 roku Jezioro Dłużek nazwano Jeziorem Hartiga (Hartig-See).
Dzisiejszy Dłużek to przepiękna wieś letniskowa licząca tylko 63 stałych mieszkańców. Lasy otaczające Jezioro Dłużek i samą miejscowość powodują, że dalej czuć tu ducha wańkowiczowskiego Smętka.
Sławomir Ambroziak
Od Redakcji: Gmina Jedwabno i Sołectwo Dłużek przy współpracy z Mazurskim Stowarzyszeniem Regionalnym ustawiły w Dłużku tablice dotyczące historii tej miejscowości. Niniejszy tekst pochodzi z jednej z tablic.{/akeebasubs}