Zdobycie Jedwabna w styczniu 1945 roku przypłacił życiem pułkownik Iwan Gawriłowicz Kalnyj, dowódca sowieckiej 290. Dywizji Strzelców. Niedawno odtajnione dokumenty rosyjskie mówią więcej o okolicznościach jego śmierci.

Walki pod Jedwabnem

W dzienniku działań bojowych sowieckiej 290. Dywizji Strzelców, znajdującym się w zbiorach Centralnego Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej w Podolsku pod Moskwą, tuż przed opisem śmierci pułkownika Kalnyja znalazł się następujący zapis:

21 stycznia 1945. Kontynuując napór na przeciwnika pułki dywizji do około godz. 18.00 sforsowały Omulew i wyszły na rubież: Jedwabno-Burdąg-Małszewo, gdzie wróg pododdziałami 299. Dywizji Piechoty i Dywizji Pancernej „Gross Deutschland” przy wsparciu czołgów i dział samobieżnych przeciwstawił zorganizowany opór. O godz. 18.00:

882. pułk strzelców prowadzi bój o Jedwabno. W Jedwabnie broni się do 200 żołnierzy piechoty przy wsparciu 18-20 czołgów.

885. pułk strzelców zająwszy Dłużek i Zamkową Górę walczy o Małszewo. Koło Zamkowej Góry wzięto do niewoli 4 jeńców przynależących do 299. Dywizji Piechoty.

878. pułk strzelców skoncentrował się w Szuci, przykrywając prawą flankę dywizji.

Punkt dowodzenia dywizji: Szuć.

Zatem sztab sowieckiej 290. Dywizji Piechoty z pułkownikiem Kalnyjem na czele, jak również 878. pułk strzelców, dowodzony przez majora Michaiła Chomułę, który opisał okoliczności śmierci Kalnyja w swych wspomnieniach, na krótko przed śmiercią Kalnyja znajdował się w Szuci.

Alkoholowe ekscesy

w Szuci

Jak wynika z kolejnych odtajnionych sowieckich dokumentów ze zbiorów Centralnego Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej, to właśnie w Szuci doszło wśród czerwonoarmistów do alkoholowych ekscesów, które prawdopodobnie miały wpływ na śmierć dowódcy 290. Dywizji Strzelców i na krótko zahamowały jej atak w kierunku Jedwabna.{akeebasubs !*}

{/akeebasubs}{akeebasubs *}  Zapewne pod wpływem alkoholu był też sam pułkownik Kalnyj, który wykazywał się pod Jedwabnem taką samą podejrzaną niesamowitą brawurą, jak w bojach pod Ostrołęką, co wynika z przytoczonych już wspomnień majora Chomuły. Gorszące wydarzenia w Szuci skłoniły do reakcji dowódcę 2. Frontu Białoruskiego marszałka Konstantego Rokossowskiego, dzięki czemu w sowieckich archiwach pozostał ślad po nich i mogliśmy się w ogóle o tym dowiedzieć. W specjalnym rozkazie do swych dowódców nr 006 z 22 stycznia 1945 roku (czyli w dzień po śmierci Kalnyja) nazwanym „O podwyższeniu dyscypliny w oddziałach frontu w związku ze wstąpieniem na terytorium Prus Wschodnich” marszałek Rokossowski pisał o wydarzeniach w Szuci następująco: Z raportów wielu odpowiedzialnych oficerów wiadomo, że wraz z wkroczeniem na terytorium Prus Wschodnich i wyjątkowo w związku z przechwyceniem wielkiej liczby trofeów, w części napojów spirytusowych, w licznych oddziałach i zgrupowaniach utracono dowodzenie wojskami. Żołnierze i część oficerów od nadmiernego spożycia napojów spirytusowych tracą żołnierski porządek, przyjmują postawę samowoli, a także zajmują się maruderstwem. Na przykład w 290. Dywizji Strzelców (3. Armia) przy zajęciu miejscowości Szuć liczni żołnierze i podoficerowie wielu pododdziałów tej dywizji pili aż do upojenia i utracili oblicze żołnierza Armii Czerwonej. Sprawy zaszły tak daleko, że zamiast normalnych ubrań, żołnierze ubierali damskie odzienie i cylindry. Zdarzały się przypadki pozyskiwania trofeów, kiedy wymigiwano się od wypełniania zadań bojowych.

Mogiła i pomnik w Grodnie

Pułkownika Kalnyja pochowano z honorami w Grodnie, we wspólnej mogile sowieckich żołnierzy i partyzantów znajdującej się w Parku Miejskim, w samym centrum miasta obok Teatru Miejskiego, przy ulicy Elizy Orzeszkowej, naprzeciw Pomnika Lenina i placu jego imienia. Park ten od 1989 r. nosi imię swego założyciela, znanego naukowca europejskiego, medyka, anatoma i botanika Jeana Emanuela Giliberta a założony został w latach 70. XVIII w. w celu uprawy roślin leczniczych, które były następnie używane do produkcji leków w aptece pojezuickiej. W dniu 1 maja 1949 roku na tej wspólnej mogile odsłonięto oficjalny pomnik, na którym widnieje wiele imion i nazwisk pochowanych pod nim poległych, w tym pułkownika Iwana Gawriłowicza Kalnyja.

Sławomir Ambroziak

cdn.

Od Redakcji: Niniejszy tekst stanowi opowieść z Jedwabna, która ostatecznie nie znalazła się w treści książki „Dawne Jedwabno w stu ilustrowanych opowieściach” wydanej w 2025 roku przez Oficynę Wydawniczą „Retman” z Dąbrówna.{/akeebasubs}