Niedawno udało mi się kupić zestaw zdjęć z żeńskiego obozu RAD-u (Służby Pracy Rzeszy) w Orzynach. Jest to dobra okazja, by przypomnieć historię Orzyn oraz pałacu, w którym wspomniany obóz się znajdował.

W KLUCZU DÓBR RAŃSKICH

Orzyny, a właściwie Arwiny, lokowano 31 maja 1383 r. Należały one do klucza dóbr rańskich. Wieś ucierpiała w trakcie wielkiej wojny Polski z Zakonem Krzyżackim. 12 marca 1468 r. liczący 60 włók majątek, w zamian za wierną służbę w czasie wojny trzynastoletniej,  stał się własnością czterech braci Küchmeister von Sternberg: Friedricha, Gintera, Hansa i Baltazara. W 1539 r. areał wsi wynosił 60 włók. Mieszkało tu 12 chłopów i 13 zagrodników. W Orzynach jeszcze w średniowieczu funkcjonowała karczma. W 1539 r. miejscowy karczmarz zgłosił do opodatkowania 158 beczek piwa, które najprawdopodobniej sprowadził z Pasymia.{akeebasubs !*}

{/akeebasubs}{akeebasubs *}  W 1717 r. majątek podzielono między Hansa Wilhelma Küchmeistera von Steinberga (29 włók 20 mórg), spadkobierców Siegmunda Küchmeistera (17 włók 16 mórg) oraz Christopha von Berkhahna (12 włók 15 mórg). W należącej do majątku wsi mieszkało wówczas 25 gospodarzy i 9 zagrodników. Około 1780 r. majątek należał już do rodziny von Rosenberg, a około 1800 roku do rodziny von Lenski. W połowie XIX w. jego właścicielem był porucznik Heinrichs. 23 grudnia 1841 r., za czasów porucznika von Massenbacha, na ziemiach majątku przy drodze do Rańska utworzono folwark Annaberg, 9 maja 1853 r. po wschodniej stronie Jeziora Łęsk powstał folwark Antonienhof, a 9 maja 1853 r, również po wschodniej stronie Jeziora Łęsk - folwark Hermannshof. W 1860 r. właścicielem dworu był baron W. von Paleske. W 1868 r. majątek w Orzynach sprzedał O. von Knobloch. Na początku XX w. właścicielem majątku o powierzchni 1001 ha była hrabina von Mirbach z Sorkwit.

MŁYN, GORZELNIA, PAŁAC

Jesienią 1912 r. dwór wraz ziemią kupił Fritz Wilke ze Słupska. Fritz Wilke zmarł 24 czerwca 1916 r. w wieku 60 lat. Majątek odziedziczył jego syn Rudolf Wilke, który 15 maja 1919 r. ożenił się z Christą Wilke, z domu von Groddeck. Jeszcze w listopadzie 1925 r. - dokładnie 14 listopada - urodził im się syn. Do majątku należał młyn i gorzelnia, która funkcjonowała przynajmniej od lat 60. XIX w, kiedy to można było w niej w zamian za korzec ziemniaków dostać dwa stofy spirytusu. Zachowany do dnia dzisiejszego pałac pochodzi z lat dwudziestych XX w. i zbudowany został za czasów Rudolfa Wilkego.

CZASY PRZEDWOJENNE

Do 1927 roku Orzyny były podzielone na liczącą 226 ha i 225 mieszkańców wieś oraz liczący 1002 ha i 161 mieszkańców majątek. W 1930 r. Wschodniopruska Pomoc Budowlana i Osiedleńcza wykupiła część ziem majątku, na których wzniesiono wzorcowe osiedle mieszkaniowe. Natomiast powiat szczycieński kupił 175 ha lasu i gruntów pod zalesienie. Ziemie te znajdowały się po wschodniej stronie Jeziora Łęsk.

W 1827 roku do będącej pod patronatem szlacheckim szkoły chodziło 43 uczniów. W latach 1922/1923 do starszego, pochodzącego z końca XIX w. budynku dobudowana została nowa, dwukondygnacyjna szkoła. Przed I wojną światową właścicielem gospody w Orzynach był Otto Schipper. W 1925 r. wydzierżawił ją kupcowi z Targowa - Fritzowi Raddkowi. W okresie międzywojennym właścicielem gospody był Helmuth Schipper. W 1939 r. Orzyny liczyły 604 mieszkańców.

PRACA I INDOKTRYNACJA

Na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych w pałacu mieścił się żeński obóz Służby Pracy Rzeszy (RADwJ-Abteilung 17/11 Erben). Służące w nim dziewczyny nosiły proste niebieskie suknie, przystrojone białymi fartuszkami. Ze zdjęć wynika, że pracowały na roli i w ogrodzie, dwie zatrudniono w pobliskiej szkole. Były też one bez wątpienia w trakcie swojej służby indoktrynowane ideologią narodowosocjalistyczną. Na jednym ze zdjęć widzimy je gdzieś na terenie powiatu szczycieńskiego stojące przed starą, krytą strzechą, mazurską chałupą w towarzystwie szczycieńskiego starosty Wiktora von Posera, który zapewne opowiadał im coś w nazistowskim duchu o historii i specyfice regionu. W 1939 r. na czele obozu stała Hilde Schibert.

Witold Olbryś