Niewiele dzisiaj wiemy o rządach narodowych socjalistów w poszczególnych mazurskich miejscowościach. Byli mieszkańcy Mazur w swoich publikowanych wspomnieniach unikali tego tematu lub stwierdzali, że naziści przyszli z zewnątrz i nikt ich w danej miejscowości nie popierał. Do wyjątków należą relacje ludzi, którzy przyznawali po wojnie, że popierali nazistów.

NIEWYGODNA PRZESZŁOŚĆ

To milczenie jest zrozumiałe. Po prostu nie ma się czym chwalić. Lepiej skupić się na okresach wcześniejszych, czy doznanych wraz z końcem wojny krzywdach. Dzięki pracom polskich i niemieckich historyków wiem, że poparcie dla nazistów było na Mazurach wyjątkowo duże. Mazury były regionem o największym poparciu dla nazistów w całych Niemczech. Wynikało to między innymi z tego, że region ten był najbiedniejszy. Mazurzy docenili program gospodarczy NSDAP. Niemniej jednak nie wszyscy mieszkańcy regionu poparli nazistów. Wśród ich przeciwników byli nieliczni na Mazurach komuniści i socjaliści oraz niektóre środowiska związane z Kościołem katolickim i ewangelickim, a nawet niektórzy konserwatyści. Cała ta opozycja została przez nazistów skutecznie spacyfikowana. Natomiast lokalni politycy, urzędnicy, nauczyciele musieli z entuzjazmem poprzeć reżim lub pożegnać się ze stanowiskami.

HONOROWY OBYWATEL

Nie wiadomo w jakich okolicznościach i z jakiego powodu zmuszono w 1935 roku do odejścia ze stanowiska burmistrza Wielbarka Paula Romanowskiego.{akeebasubs !*}

{/akeebasubs}{akeebasubs *} Romanowski był burmistrzem od 1911 roku oraz właścicielem największego hotelu w mieście. Bardzo aktywnie zwalczał polskie wpływy. Po usunięciu ze stanowiska nazistowscy działacze sugerowali mu nawet opuszczenie miasteczka. W dniu 9 września 1935 roku nominację na stanowisko burmistrza Wielbarka otrzymał nazista Konrad Moslener. Zanim jednak do tego doszło, rada miasta postanowiła nadać Adolfowi Hitlerowi honorowe obywatelstwo. Hitler został również patronem szkoły miejskiej. Natomiast ulicy, przy której szkoła ta się znajdowała zmieniono nazwę z Ortelsburger Strasse na Erich Koch Strasse. Koch był najwyższym nazistowskim przywódcą w Prusach Wschodnich.

10 czerwca 1933 roku rada miejska Wielbarka wysłała do Adolfa Hitlera list o następującej treści:

Pan Kanclerz Rzeszy Adolf Hitler, Berlin.

Władze miejskie tego przygranicznego miasta, które jest najważniejszą strażnicą graniczną na południu naszej prowincji i które zawsze było w przeważającej mierze narodowo myślące, a od kilku lat w znacznej większości jest narodowosocjalistyczne, na pierwszych posiedzeniach jednogłośnie postanowiły nadać Panu, Najczcigodniejszy Panie Kanclerzu Rzeszy, honorowe obywatelstwo.

Prosimy Cię, Szanowny Panie Kanclerzu, abyś naszemu przygranicznemu miastu, które przez cały czas i w czasie wojny było poddawane ciężkim próbom, a które zawsze okazywało swoją lojalność wobec ojczyzny, przyjął to jednogłośnie przyznane obywatelstwo naszego miasta, które jest wierne sprawie narodowej, z największą pokorą i szacunkiem.

Na powyższy list Hitler opowiedział dopiero 5 kwietnia 1935 roku w następujący sposób:

Przyznanie honorowego obywatelstwa Wielbarku napełnia mnie szczerą radością. Przyjmuję honorowe obywatelstwo i proszę o umożliwienie mi wyrażenia moich najskromniejszych podziękowań dla Magistratu, jak również najlepszych życzeń dla rozkwitu i pomyślności Wielbarka.

Z niemieckim pozdrowieniem

Adolf Hitler.

NAZIŚCI JAK KOMUNIŚCI

Szkoda, że nikt z mieszkańców Wielbarka nie opisał w swoich wspomnieniach tego, w jaki sposób naziści przejęli władzę oraz w jaki sposób ją sprawowali. Zachowało się na ten temat niewiele szczegółów. Wiadomo tylko, że część działaczy nazistowskich wykorzystywała swoje stanowiska i wpływy do nieuczciwego wzbogacenia się. Do przejęcia firmy Henkelów (w jej skład wchodził młyn, tartak i elektrownia) próbował doprowadzić w 1933 roku były aptekarz będący przywódcą miejscowych nazistów. Lisbeth Henkel zaangażowanym w próbę przejęcia firmy rzuciła na stół teczkę z dokumentami i powiedziała, że zachowują się jak komuniści, którzy chcieli w 1918 roku przejąć elektrownię.

Przywódcami NSDAP w Wielbarku byli: Konrad Olschewski (1930-1931), Arthur Sander (1931-1933), Arthur Grönbeck (1933-1935), Konrad Moslener (1935 1941), Kurt Graßmann (1941-1944) i Ernst Goronczy (1944).

W trakcie II wojny światowej najwięcej do powiedzenia w mieście miał jego wojskowy komendant. Burmistrz Moslener i sekretarz miasta Fidorra od sierpnia 1941 roku kierowali administracją w Hajnówce, a następnie również w Bielsku koło Białegostoku. Moslener, uciekając przed Sowietami, wrócił do Wielbarka 22 lipca 1944 roku i 31 lipca 1944 roku objął ponownie stanowisko burmistrza. Rządy nazistów w Wielbarku skończyły się 20 stycznia 1945, kiedy to do miasta wkroczyły oddziały Armii Czerwonej.

Witold Olbryś{/akeebasubs}