WOJNY NAPOLEOŃSKIE I WIZYTA KRÓLA
W 1807 r. w trakcie wojny z Napoleonem w Dźwierzutach stacjonowali pruscy huzarzy i oddziały artylerii konnej.
W 1813 r. pod tą miejscowością został zaprzysiężony jeden z powołanych na obszarze obecnego powiatu szczycieńskiego oddziałów pospolitego ruszenia. Żołnierze ci walczyli z wojskami napoleońskimi aż do ich pokonania. Polegli zostali upamiętnieni na tablicy, która niestety w złym stanie przechowywana jest w dźwierzuckim kościele ewangelickim. Podobno przed laty została skradziona i przypadkowo odnalazła się w trakcie rozbiórki stodoły, w której była ukryta.
20 czerwca 1854 r. przez Dźwierzuty przejeżdżał król pruski Fryderyk Wilhelm IV. Zatrzymał się tu tylko na chwilę po to, by wysłuchać powitania. Dla miejscowej społeczności było to na pewno wielkie wydarzenie.
DWA STAWY I MŁYNY
W centrum Dźwierzut znajdowały się dwa stawy, nad którymi działały dwa młyny.{akeebasubs !*}
Aby zapoznać się z pełną treścią artykułu zachęcamy
do wykupienia e-prenumeraty.
W 1867 r. młynarzem w Dźwierzutach był August Liedtke z Rańska. W 1850 r. zbudował wiatrak (koźlak) koło Kobułt. Na cmentarzu ewangelickim zachował się żeliwny krzyż na grobie żony Augusta: Florentine Liedtke z domu Hoffmann (19.05.1815 - 16.04.1887).
W 1874 r. zarejestrowana została firma Augusta Liedtke i Friedricha Liedtke. Dwóch młynarzy o tym samym nazwisku w jednej wsi powodowało częste pomyłki, dlatego Friedrich zmienił nazwisko na Lüdtke. W wyniku prac regulacyjnych na rzece Dźwierzutce górny staw został około 1915 r. osuszony. Louis Lüdtke sprzedał nieczynny młyn rymarzowi Walleschowi. Jego zięć cieśla Raatz, w miejscu zburzonego młyna, zbudował budynek, w którym mieściła się piekarnia Fronzek-Naroska, zakład wyrabiający trumny i meble Wilhelma Raatza oraz drogeria Micke-Schielke. Na terenie byłego stawu powstał rynek.
Tartak i młyn przy stawie dolnym należał na początku XX w. do Otto Liedtke. Po pożarze w 1922 r. Liedtke sprzedał firmę Otto Scherlies. Tartak i młyn działał do 1954 r. przy ulicy Dworcowej. Należał do Alfreda Boesetta i zatrudniał 36 osób. W okresie międzywojennym działał młyn R. Brauna. Oprócz młynów w Dźwierzutach były też wiatraki. W 1873 r. jeden z nich wybudował Robert Scherres. Wiatrak należący do Przybilke spłonął w 1907 r. Do 1945 r. właścicielem wiatraka był też Anton Krajewski.
Od 1770 do 1820 r. Dźwierzuty były siedzibą urzędu dominialnego, zajmującego się sprawami skarbowymi (podatkowymi) i w stosunku do ludności chłopskiej sprawami sądowymi i policyjnymi. Funkcjonowała tu też stacja pocztowa. Dźwierzuty posiadały przywilej targów. W XIX w. odbywały się tu dwa jarmarki do roku. W 1860 r. wybudowano żwirową drogę z Dźwierzut do Pasymia, co znacząco wpłynęło na rozwój gospodarczy wsi.
Dźwierzuty były niewielkim centrum administracyjnym, dlatego istniało tu trochę reprezentacyjnych budynków z kościołem ewangelickim na czele. Jednak jeszcze na początku XX w. spora część zabudowy była drewniana z dachami krytymi zazwyczaj strzechą. Budynki z czerwonej cegły zaczęto wznosić dopiero po 1880 r. 13 listopada 1897 r. spłonęło w Dźwierzutach 7 domów mieszkalnych, prawdopodobnie drewnianych, należących do 20 ubogich rodzin robotniczych.
Przy pisaniu tego artykułu korzystałem między innymi z niepublikowanej pracy Olafa Göbelera: Chronik Mensguth Stand 2016.
Witold Olbryś{/akeebasubs}