Najstarszą częścią Jedwabna zamieszkiwaną przez jego mieszkańców od czasów krzyżackich jest obecna ulica Odrodzenia, nazywana też Kościelną, która była naturalnym przedłużeniem drogi prowadzącej wzdłuż kościoła, zameczku oraz pierwszej karczmy i korzystała z tych samych naturalnych walorów obronnych.

Najstarsi mieszkańcy

W opisie z 1595 roku wskazano: Na południe od małego wzgórza zamkowego leży miejscowość Gedwabenen. Rzeczywiście, zameczek w Jedwabnie był położony na stosunkowo „małym wzgórzu” a wskazana ulica Odrodzenia leży dokładnie na południe od niego. Fakt, że była to najstarsza zabudowa mieszkańców Jedwabna potwierdza jeszcze jeden element. Do 1945 roku wielu mieszkańców tej ulicy nosiło nazwiska, jakie posiadali pierwsi wymienieni w dokumentach mieszkańcy Jedwabna: Loch, Konietzka czy Waschto. Szczególnie dużo na tej ulicy w 1945 roku mieszkało Lochów. Zaczynał ją mieszkający naprzeciw najstarszej karczmy w Jedwabnie Gottlieb Loch a na jej końcu mieszkało aż trzech Lochów: Adam Loch, Emil Loch i Fritz Loch. Dokument z 1600 roku wymienia z kolei mieszkańców Jedwabna o następujących nazwiskach: Kadelka, Konietzka, Loch, Monsko, Gobia, Kutrieb, Piwko, Maslo, Matyka, Korsien, Schmolka, Rimek, Kuzko, Kopka, Schnuda, Grizek i Waschto. Z czasem ulica ta utraciła swoje znaczenie na rzecz powstałej później „Głównej Ulicy” i wskutek tego zaczęła być nazywana „Małą Drogą”.{akeebasubs !*}

Bartnicy

Niezwykle interesujące i zawiłe jest pochodzenie nazwy „Jedwabno”. Jedwabno występuje przez okres ponad trzystu lat (od roku 1383 do 1721) pod różnymi nazwami: 1383 – Geduwene, 1397 – Gedewewe, 1411 – Gedenabin, 1435 – Gedesesen, 1450 – Jetzwabo, 1513 – Bedweben, 1525 – Jedweffen, 1535 – Jedwabin, 1539 – Bedwebene, 1564 – Jedwemen, 1579 – Jedwapna, 1595 – Jedwanbo, 1600 – Jedtabene, 1686 – Jedwabben, 1721 – Jedweben. Dopiero od około 1750 roku w użyciu była już stała nazwa Jedwabno. Wśród Mazurów nazwę „Jedwabno” tłumaczono jako pochodzącą od sformułowania „Tu je wapno”, od znajdujących się w pobliżu Jedwabna dużych pokładów wapnia w postaci kredy jeziornej, które mieszkańcy wypalali i dostarczali na różne budowy. Wedle badaczy przedrostek Gedwe– czy też Jedwe– to prawdopodobnie nazwa osobowa lub miejscowa i najpewniej jest pochodzenia staropruskiego. Pochodzenia drugiego członu nazwy, w postaciach –bin, –bene, –ben, –bno,  należy natomiast upatrywać w niemieckich rzeczownikach: „die Bienen” – „pszczoły”, „die Bienern” – „pszczelarze”, „bartnicy”. Jedwabno było bowiem jedną z najważniejszych wsi bartniczych na tych terenach i określano je w dokumentach jako „Bienerdorff” – „wieś bartnicza”. Zaliczano je do grupy „pięciu wsi bartniczych” w ówczesnym starostwie nidzickim. Były to Wielbark, Kucbork, Napiwoda, Jedwabno i Komorowo. W 1397 roku mieszkało w Jedwabnie 18 bartników. Produkty bartników (miód do słodzenia i wosk do wyrobu świec) miały wówczas wielkie wzięcie i stanowiły szczególnie poszukiwany towar w czasach, gdy nie znano jeszcze cukru i prądu. Dokument z 1510 roku wymienia w Jedwabnie 19 bartników i szczegółowo określa ilość oddawanego w naturze miodu i wosku, z podziałem na leśny i ogrodowy. Spis podatkowy z 1539 roku wymienia w Jedwabnie 23 bartników. Według spisu podatkowego z 1619 roku w Jedwabnie mieszkało 19 bartników. Posiadali oni łącznie 591 powieszonych barci.

Wapno i jeziora

Mieszkańcy Jedwabna obok bartnictwa zajmowali się także wyrobem wapna, rybołówstwem i uprawą roli. Ogromne pokłady wapnia jeziornego pomiędzy Jedwabnem a Szucią powodowały, że w samym Jedwabnie funkcjonowało 11 pieców do jego wypalania, podobnie było w Szuci. Ostatnie dwa „piece wapienne” w Jedwabnie działały jeszcze około 1890 roku, jeden po prawej stronie drogi do Nidzicy za „Starym Cmentarzem” a drugi po prawej stronie drogi do Dłużka w okolicach dzisiejszej ulicy Mazurskiej. Już od czasów Prusów Jedwabno miało charakter osady i wsi rybackiej. Wynikało to z bliskiego położenia kilku jezior. W przywileju dla bartników z Jedwabna w 1510 roku napisano, że mają oni prawo wolnego połowu ryb „na własny stół i nie na sprzedaż” za pomocą „małego sprzętu” w trzech jeziorach o nazwach „Tamyny”, „Sheodmi” i „Wellung”. Nie jesteśmy w stanie dzisiaj odszyfrować nazwy tych jezior i przypasować je do konkretnych jezior, ale nazwy te ewidentnie pochodzą z języka dawnych Prusów i dotyczą jezior położonych obok Jedwabna. Jedwabno miało w najbliższej odległości dwa jeziora. Pierwsze z nich to dzisiaj popularnie nazywane Jezioro Jedwabieńskie czyli Gołombik. Drugie to zdecydowanie bliższe do Jedwabna nieistniejące dzisiaj duże jezioro położone pomiędzy Jedwabnem a Szucią, które podzieliło się potem na dwa jeziora określane w dokumentach jako Jezioro Szucki Staw i Jezioro Jedwabienko. Jezioro Jedwabienko powstało, gdy na jeziorze Szucki Staw pojawiła się płycizna, która odcięła od niego część położoną wzdłuż dzisiejszej drogi Jedwabno-Nidzica wzdłuż drogi prowadzącej od obecnego skraju Jedwabna przy wylocie do Nidzicy w kierunku kolonii Szuci, która była nazywana przez Mazurów „Na Gruncie” lub „Gruntowa Droga”. Nazwy te wzięły się stąd, że w czasach gdy płycizna znajdowała się jeszcze pod wodą, można nią było przejść na jeziorną wyspę znajdującą się około 200 metrów przed kolonią Szuci. Wyspa ta stanowiła schronienie przed napadami obcych. Wspomnieć należy jeszcze „Dłużek Wielki”, wymieniany w dokumencie z lat 1674/1675 wprost jako jezioro położone przy Jedwabnie, gdyż wieś Dłużek jeszcze wtedy nie istniała. Jezioro pomiędzy Jedwabnem a Szucią z czasem całkowicie zanikło a jego teren został zmeliorowany przez powstałe w 1857 roku Towarzystwo Melioracji Obszaru Omulwi i nazwany „Wielkimi Łąkami”. Dzięki temu powiększył się areał ziemi uprawianej przez gospodarzy z Jedwabna.

Sławomir Ambroziak

Od Redakcji: Niniejszy tekst stanowi opowieść z Jedwabna, która znalazła się w treści książki „Dawne Jedwabno w stu ilustrowanych opowieściach”, wydanej w sierpniu 2025 roku przez Oficynę Wydawniczą „Retman” z Dąbrówna. Książka ukazała się właśnie po raz drugi i jest już dostępna w sprzedaży internetowej w serwisie Moja Biblioteka Mazurska oraz w sieci księgarń Książnicy Polskiej w Szczytnie i Olsztynie.{/akeebasubs}