POCZĄTKI PARAFII

Gawrzyjałki założone zostały w 1780 r. jako wieś szkatułowa. Dosyć wcześnie, bo w 1928 r. mazurską nazwę Gawrzialken zmieniono na Wilhelmsthal. Gawrzyjałki należały do odległej i bardzo rozległej parafii w Jerutkach. Pod koniec XIX w. o budowę kościoła zaczęli się starać jednocześnie mieszkańcy Gawrzyjałek i Białego Gruntu.

Pewne wątpliwości budziło to, czy nowa parafia będzie mogła się utrzymać, czy będzie samowystarczalna. Ostatecznie zdecydowano się na utworzenie nowej parafii w Gawrzyjałkach. Oprócz tej wsi do parafii należały następujące miejscowości: Biały Grunt, Wawrochy, Zielone, Stary Suchoros, Konrady, Niedźwiedzie i Jerominy. Parafia liczyła około 2000 wiernych. Przy jej zakładaniu brano pod uwagę takie zagadnienia jak: oddalenie od kościoła, zagrożenie katolicyzmem, sektami i polskością.

Od 1895 do 1901 r. w Gawrzyjałkach sprawował opiekę duszpasterską i głosił kazania pastor Montza. Przed wybudowaniem kościoła nabożeństwa odbywały się na przemian w szkole w Gawrzyjałkach i pobliskim Białym Gruncie.

W 1901 r. została utworzona parafia. Jej pierwszym pastorem został w 1902 r. Robert Grigo, który przekonał konsystorz do wyboru na siedzibę parafii Gawrzyjałek. Budowa kościoła zaczęła się w maju 1907 r. położeniem kamienia węgielnego. 8 października 1908 r. miało miejsce jego uroczyste otwarcie i wyświęcenie, połączone z jednoczesną konfirmacją dzieci z rocznika 1894. Kościół zbudowany został w ramach obchodów jubileuszu 200-lecia Królestwa w Prusach.

KOŚCIÓŁ

Kościół w Gawrzyjałkach zbudowany został z czerwonej cegły w stylu neogotyckim. Wyposażony był w skromny ołtarz. W ścianie nad ołtarzem znajdowało się we wnęce okno z namalowaną na szkle sceną zmartwychwstania. Na lewo od ołtarza usytuowana była ambona. Kościół posiadał około 300 miejsc siedzących. Urządzenia kościelne dopełniała skromna chrzcielnica. Na wieży zamontowano dwa dzwony odlane z brązu. Na większym dzwonie znajdowały się imiona zarządu kościelnego (kościelnej starszyzny). Podczas I wojny światowej dzwony zostały skonfiskowane przez wojsko. Zastąpiły je znajdujące się do dzisiaj na wieży dzwony stalowe. W kościele znajdują się dwie tablice pamiątkowe z wypisanymi danymi poległych podczas I wojny światowej mieszkańców wsi i parafii. Oprócz kościoła zbudowano plebanię z budynkiem gospodarczym i wytyczono ogród.

DUSZPASTERZE

Początkowo bardzo szanowany pastor Grigo naraził się mieszkańcom Gawrzyjałek.{akeebasubs !*}

{/akeebasubs}{akeebasubs *}  Poparł pomysł władz kościelnych chcących połączyć parafię w Gawrzyjałkach z parafią w Lipowcu. Jego dotychczasowi parafianie zaczęli patrzeć na niego z niechęcią i w 1911 r. przeniósł się on do Lipowca. Parafią do 1920 r. opiekował się pastor Schiwek, który był jednocześnie pastorem w Lipowcu. Rady parafialne wyraziły zgodę na łączenie tego stanowiska pod warunkiem nieograniczania liczby polskich nabożeństw. W roku 1921 parafia liczyła 1736 dusz, w tym 1100 „mazurskojęzycznych”. Kolejnym pastorem był do roku 1923 Rudolf Mantze. Po nim, w latach 1923-1926, pastorem był pochodzący z wyjątkowo antypolskiej rodziny Kurt Skowronek. W latach 1926-1928 stanowisko pastora było nieobsadzone. Od 1928 do 1935 duszpasterzem był Eckert. Od 1935 do 1936 parafią opiekował się pastor Karl Grzegorzewski. Od października 1936 r. pastorem był Otto Olisch (Ulrisch). W październiku rok później kościół w Gawrzyjałkach objął pastor Oswald Krause, który był na stanowisku do roku 1941, kiedy to został powołany do Wermachtu. Był on również przewodniczącym gminy w Gawrzyjałkach. Do 1945 r. pastorem był Stentzel.

ORGANIŚCI

W kościołach ewangelickich ważną rolę odgrywała muzyka. We wszystkich były organy, istniały chóry i zespoły muzyczne. Pierwszym organistą w Gawrzyjałkach był od 1908 do 1921 r. nauczyciel Peter. Następnie w latach 1922-1935 organistą był nauczyciel Ernst Wolski. W 1926 r. gmina wystąpiła do Naczelnej Rady Kościelnej z prośbą o dofinansowanie zakupu organów. Były one bardzo potrzebne, ponieważ polskie nabożeństwa z intensywnym śpiewem cieszyły się dużą frekwencją. Ostatnim organistą był w latach 1935–1945 chłop Karl Odlozinski z Wawroch. W kościele z inicjatywy bardzo aktywnego Odloziskiego około 1920 r. powstał liczący 30 członków chór. W 1925 r. Odlozinski założył przy chórze liczący 12 członków zespół puzonistów. Do dzisiejszego dnia przetrwała w kościele ze starego wyposażenia chóru harmonia kupiona w 1938 r.

WIERNI MAZURSKIM ZWYCZAJOM

W latach trzydziestych XX w. w parafii w Gawrzyjałkach doszło do konfliktu, który o mało nie zakończył się rozłamem. Gawrzyjałki były ośrodkiem Kościoła Wyznającego sprzeciwiającego się narodowym socjalistom. Demonstracyjnie zezwalano na kultywowanie tam starych mazurskich zwyczajów. Nie walczono też zbyt gorliwie z obecnością języka polskiego. Mieszkańcy Gawrzyjałek byli do swoich zwyczajów bardzo przywiązani i kultywowali je z przekorą, pomimo nieprzychylności władz. Co roku pod nadzorem nauczyciela i organisty przygotowywana była i wystawiana w noc wigilijną w kościele jutrznia. Wystawianie jutrzni skończyło się, gdy wyszedł wydany przez władze nazistowskie zakaz używania na nabożeństwach polskiej mowy. Pastor Oswald Krause, w trosce o starszych mieszkańców, nie walczył zbyt mocno z mazurską mową. Omijał zakaz używania języka polskiego, zapraszając do Gawrzyjałek pastora ze Szczytna Alberta Kossmanna, który prowadził mazurskie nabożeństwa. Pastor Krause oskarżany był o „polską propagandę”, za co otrzymał naganę. Natomiast pastora Kossmanna przesłuchało w tej sprawie gestapo w Olsztynie. W latach 1937-1938 w Gawrzyjałkach było 4 (najwięcej w powiecie szczycieńskim) prenumeratorów „Głosu Ewangelijnego”, wychodzącego w języku polskim pisma gromadkarskiego.

(zdjęcia ze zbiorów autora){/akeebasubs}