Przyszłą granicę polsko – radziecką w Prusach Wschodnich Stalin kształtował samodzielnie, za pomocą faktów dokonanych. Jesienią 1945 roku ZSRR jednostronnie przesunął granice obwodu kaliningradzkiego o kilkanaście kilometrów na południe. Na nic zdały się protesty polskich organów administracji, które ostatecznie musiały opuścić tereny zajęte przez Sowietów. Przedstawia to książka Zbigniewa Kudrzyckiego opisująca kulisy ustalenia obecnej granicy między Warmią i Mazurami a obwodem kaliningradzkim.

Przekazanie władzy

W maju, czerwcu i lipcu 1945 roku w poszczególnych miastach powiatowych Prus Wschodnich odbywało się przekazywanie władzy polskim organom administracyjnym przez radzieckich komendantów. Sowieci przekazywali tereny położone w granicach określonych w tajnym postanowieniu Państwowego Komitetu Obrony ZSRR z dnia 20 lutego 1945 roku, o którym mowa była w poprzednim artykule. W Szczytnie przekazanie władzy nad powiatem odbyło się 22 maja 1945 r. o godz. 16.00. Na dziedzińcu ratusza w obecności zgromadzonej ludności i oficerów z dowództwa 3. Frontu Białoruskiego radziecki pułkownik Romanienko przekazał władzę cywilną nad powiatem staroście Walterowi Późnemu. Następnie odbyło się z tej okazji specjalne przyjęcie dla radzieckich gości. Podobnie działo się i w innych miastach Prus Wschodnich, mających przypaść Polsce. 27 czerwca 1945 r. odbyło się także uroczyste przekazanie terenu powiatu Pruska Iławka staroście Piotrowi Gagatce i wicestaroście Sobolewskiemu przez oficerów 3. Frontu Białoruskiego: komendanta Pruskiej Iławki majora gwardii Małachowa, zastępcy komendanta ds. politycznych kapitana Gołowatego i zastępcy komendanta ds. gospodarczych starszego lejtnanta Sirotina. W „akcie zdawczo – odbiorczym” tego powiatu granica polsko – radziecka przebiegała 1 kilometr na północ od Pruskiej Iławki. W powiecie gierdawskim przekazanie władzy administracyjnej odbyło się 15 lipca 1945 r., tutaj przekazano władzom polskim wiele wsi z miastem Nordenbork, ale bez samych Gierdaw. Z przejęciem i obsadzeniem powiatu Święta Siekierka polskie władze miały pewien problem, więc wsie na południe od tego miasta włączono na razie do powiatu braniewskiego.

{akeebasubs !*}

Graniczne poprawki Sowietów

16 października 1945 roku starosta Pruskiej Iławki Piotr Gagatko został poinformowany o działaniach Państwowej Straży Granicznej ZSRR, która przesunęła linię granicy na 1 kilometr na południe od Pruskiej Iławki. Jeszcze tego samego dnia starosta Gagatko, szef powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego Józef Kraska i komendant powiatowy MO Edward Tkacz złożyli ustny protest w tej sprawie wobec radzieckiego komendanta majora Gonskiego. Następnego dnia od dowódcy Okręgu Straży Granicznej ZSRR pułkownika Gołowkina dowiedzieli się, że granica została przesunięta na wyraźne polecenie z Moskwy. Burmistrz Pruskiej Iławki otrzymał od Rosjan czasowe zezwolenie na przekraczanie granicy wraz z urzędnikami w celu porozumiewania się ze starostą. Zaprotestował przeciwko temu starosta Gagatko, który wskazywał na „akt zdawczo – odbiorczy” i brak przekazania przez niego otrzymanej tym aktem władzy. Argumentował ponadto, że na zagospodarowanie Pruskiej Iławki wydał już z państwowej kasy 236 500 zł. W związku z tym starosta Gagatko, komendanci UBP i MO oraz burmistrz Pruskiej Iławki Władysław Kiburg złożyli oficjalny pisemny protest przeciwko przesunięciu granicy i poinformowali o tym władze wojewódzkie, a te z kolei przekazały te informacje władzom centralnym.

Podobne protesty przeciwko przesunięciu granicy przedstawiciele polskiej administracji złożyli w Gierdawach i Frydlądzie. Jesienią 1945 roku Sowieci tym sposobem jednostronnie przesunęli granicę pomiędzy Warmią i Mazurami a obwodem kaliningradzkim nawet do 15 kilometrów na południe od wcześniej ustalonej granicy, usuwając polskie władze administracyjne. Znów nasz wschodni sąsiad ukształtował granice tak jak chciał. Z powodu niedostępności rosyjskich archiwów trudno ustalić przyczyny i motywację takiego działania ZSRR. Sam przebieg tego przesuwania granicy i protesty polskich organów administracji szczegółowo przedstawia książka Zbigniewa Kudrzyckiego.

Ponad granicą

Ciekawostką książki jest protokół z 16 sierpnia 1945 roku podpisany przez Wiaczesława Mołotowa i Edwarda Osóbkę – Morawskiego w sprawie żeglugi polskich statków przez Cieśninę Piławską, który przewidywał, że w „wypadku wzięcia przez ZSRR udziału w wojnie w Europie” działanie tego protokołu ustaje (na zdjęciu). Jak z tego protokołu wynika, ZSRR planował kolejne wojny w Europie. 27 lipca 2012 roku w życie weszło polsko – rosyjskie porozumienie z 2011 roku w sprawie małego ruchu granicznego z obwodem kaliningradzkim, zaakceptowane przez Unię Europejską. Pozwala ono na łatwiejszy przepływ przez granicę mieszkańców obwodu kaliningradzkiego i północnych powiatów województwa warmińsko – mazurskiego oraz Trójmiasta. Zgodnie ze wskazanym porozumieniem po stronie polskiej mały ruch graniczny miał obejmować teren i liczbę ludności adekwatną do powierzchni i liczby ludności obwodu kaliningradzkiego. Niestety, mała aktywność w tym zakresie naszych lokalnych polityków spowodowała, że powiat szczycieński nie został objęty strefą małego ruchu granicznego. Obecne działania podejmowane przez lokalne samorządy są tylko przysłowiową „musztardą po obiedzie”, ponieważ szans na zmianę granic tej strefy praktycznie nie ma. Nie przejmuje się tym autor książki Zbigniew Kudrzycki. W ostatnim „Kurku Mazurskim” znalazł się artykuł pod tytułem „Goście z Kaliningradu” o tym, jak młodzież z obwodu kaliningradzkiego przyjechała w gościnę do szkoły w Rozogach, której dyrektorem jest Zbigniew Kudrzycki, a tydzień wcześniej uczniowie z Rozóg odwiedzili obwód kaliningradzki. I to pomimo obecnej międzynarodowej zawieruchy! Dla chcącego nic trudnego. Nawet granica nie stanowi przeszkody.

Sławomir Ambroziak

PS. Szczegółowe informacje i wiele zaskakujących ciekawostek dotyczących przedstawionej tematyki znajdziecie Państwo w książce Zbigniewa Kudrzyckiego pod tytułem „Granica polsko – rosyjska przylegająca do Morza Bałtyckiego 1945 – 1958”, która była podstawą do napisania niniejszego artykułu.

{/akeebasubs}