Niedawno obchodzono Dzień Nauki Polskiej (19 lutego) oraz Światowy Dzień Inżyniera (4 marca). To dobra okazja do przypomnienia fascynującej postaci Józefa Naronowicza-Narońskiego – geodety, kartografa, matematyka, architekta i inżyniera.

Był nieprzeciętnym, wybitnie uzdolnionym człowiekiem i pozostawił po sobie znaczący dorobek naukowo - inżynierski. Zmarł w 1678 roku w Szczytnie. Jego nazwisko nosi jedna z ulic w Szczytnie. Data urodzin Józefa Naronowicza-Narońskiego nie jest ustalona, najprawdopodobniej urodził się w 1610 na Litwie w rodzinie ariańskiej (odłam kalwinizmu na ziemiach polskich, którego wyznawców prześladowano i ostatecznie wypędzono z kraju). Kształcił się w kalwińskim gimnazjum w Kiejdanach, gdzie jednym z nauczycieli był znany matematyk toruński i fortyfikator Adam Freytag. Prawdopodobnie pobierał nauki także w Akademii Rakowskiej (istniała w okresie 1602-1638) oraz na uczelni w Lejdzie (miasto z najstarszym holenderskim uniwersytetem założonym w 1575 roku). Poza językiem ojczystym polskim, znał też łaciński, francuski, włoski, flamandzki, niemiecki. Posiadał talent malarski i plastyczny. Odświeżę pamięć o Józefie Naronowiczu – Narońskim w publikacji trzy częściowej ukazując jego osiągnięcia jako geodety i kartografa (część 1), matematyka, inżyniera, architekta (część 2) oraz o stawianych przez niego wymaganiach wobec inżynierów (część 3).

Geodeta i kartograf

Pierwszą mapę wykonał w 1640 roku miejscowości Pliszczyna pod Lublinem na rzecz miecznika koronnego Jana M.P. Zebrzydowskiego. Około 1639 uczestniczył w opracowywaniu map dolnego biegu Dniepru i generalnej mapy Ukrainy. Od przełomu lat 1643-1644 wykonywał prace geodezyjne i kartograficzne dla Janusza Radziwiłła, dla którego opracowywał mapy wszystkich jego majętności. Około 1659 r. Narońskiego jako arianina zmuszono do opuszczenia Polski. Osiadł na stałe w Prusach Książęcych, a Elektor Fryderyk Wilhelm powołał go na stanowisko swojego inżyniera i geometry. W 1661 r. zawarł z nim umowę na sporządzenie map wszystkich starostw Prus Książęcych. Wynagrodzenie za prace pomiarowo – kartograficzne wypłacały starostwa. W okresie od jesieni 1661 r. do końca 1665 r. Naroński prowadził pomiary w starostwach węgorzewskim, oleckim, ryńskim, kętrzyńskim, barciańskim, ełckim szestneńskim, nad Zalewem Kurońskim. Prace terenowe w każdym starostwie przeciętnie trwały od jednego do trzech miesięcy. Po zakończeniu pomiarów każdorazowo wracał do Królewca, gdzie mieszkał na stałe. Sporządził kilkadziesiąt map, w tym: starostw, miast, komornictw, zamków, dwie mapy morskie, mapę delty Niemna. Jednak prace te nie zapewniły dobrobytu Narońskiemu, a sytuację materialną pogarszało nieterminowe wypłacanie wynagrodzenia. Zaleganie z opłatami przez starostwa, spowodowało zahamowanie prac z pomiarowo - kartograficznych. Rodzinę Józefa Narońskiego pozbawiono środków do życia i przymierała głodem. {akeebasubs !*}

{/akeebasubs}{akeebasubs *} O trudnej jego sytuacji świadczy list do elektora, kiedy prosząc w 1675 roku o zwolnienie z obowiązków pisał, że jako biedny i zupełnie zrujnowany człowiek chce gdzie indziej szukać kawałka chleba, ażeby zaspokoić głód i ratować w ten sposób życie swoje i swojej żony. Został zmuszony do szukania dodatkowych źródeł zarobkowania. Narońskiemu jeszcze rok przed śmiercią zalegano z wypłatą 8000 marek. W tym trudnym okresie zarobkował, sporządzając drobne mapy katastralne dla różnych właścicieli ziemskich oraz opracowując projekty budowanych pałaców, jak np. w Prośnie, pow. kętrzyński (1667). Stosował przy pomiarach tradycyjny sznur mierniczy oraz astrolabium z podziałem na 360° i kwadrant. Najprawdopodobniej używał także do pomiarów teodolit Diggesa i alidadę stolikową. Po raz pierwszy zastosował w Polsce triangulację - osnowę pomiarową składającą się z sieci trójkątów.

Kartując mapy nadawał terenom naturalne kolory, wykonując je techniką akwarelową. Murowane zabudowania wsi i miast oznaczał na mapach kolorem czerwonym, łąki i lasy — zielonym, jeziora i rzeki — niebieskim. Oryginalne kolorowe mapy wykonane przez Józefa Narońskiego były przechowywane w archiwum w Królewcu, skąd je wywieziono w 1944 r. i obecnie znajdują się w archiwum państwowym w Getyndze (Niemcy). Część map jest przechowywana w Bibliotece Państwowej w Berlinie. Większość jego map jest w skali 1 : 100 000, a tylko kilka w skali 1 : 50 000. O ile w poprzednim okresie wykonywano w Europie głównie mapy tzw. generalne, to Naroński wprowadził nowy typ map – mapy topograficzne, których główną treścią są: rzeźba terenu, sieć rzeczna, sieć osadnicza, sieć dróg (szlaków), pokrycie terenu i inne szczególne elementy sytuacyjne (np. wieże kościelne, staropolskie grodziska). Naroński położył podwaliny pod nowożytną kartografię. W tak trudnych warunkach ekonomicznych i terenowych (bagna, liczne jeziora, gęste lasy rozciągające się na dużych przestrzeniach), wykazał wielkie zdolności i pracowitość oraz upór przy pracach kartograficznych. Mapy Narońskiego stanowiły przez dłuższy czas podstawę dla późniejszych prac kartograficznych obejmujących teren dzisiejszych Mazur.

Krzysztof Połukord{/akeebasubs}