Trzecią miejscowością w powiecie obok Opaleńca i Wielbarka, w której w trakcie I wojny światowej funkcjonował lazaret, było Szczytno. Lazaret garnizonowy działał tu już przed wojną i był przeznaczony dla rannych i chorych żołnierzy służących w szczycieńskim batalionie.

WIZYTA CESARZOWEJ

Lazaret w Szczytnie funkcjonował niemal przez całą wojnę, a być może jeszcze nawet przez pewien czas po jej zakończeniu. Nawet jeżeli lazaret działał we wrześniu i październiku 1914 roku, w co wątpię, to zapewne w listopadzie, w związku ze zbliżaniem się Rosjan, musiał być ewakuowany. Dopiero w 1915 r. rozpoczęto tu leczenie żołnierzy rannych w walkach na terenie północnego Mazowsza. Z jednej z zachowanych fotografii wynika, że żołnierze ci przebywali między innymi w szczycieńskim szpitalu. Lazaret urządzono też w kościele baptystów i zapewne w innych budynkach. W maju 1915 r. szczycieńska prasa napisała, że mieszkańcy Pasymia i kilku okolicznych wsi podarowali dla lazaretów w Szczytnie, Wielbarku i Opaleńcu ponad 3 tysiące jajek. 29 lipca 1915 roku szczycieński lazaret wizytowała cesarzowa Augusta Wiktoria i małżonka następcy tronu księżniczka Cecylia Augusta. Częstą pamiątką po tym lazarecie jest korespondencja przebywających w nim żołnierzy. Widnieje na niej pieczątka: Brief - Stempel Reservelazarett Ortelsburg Abt. I. i Abt. II.

ZDEWASTOWANA KWATERA

Niestety kwatera wojenna na cmentarzu ewangelickim, gdzie chowano zmarłych w lazarecie, została zdewastowana.{akeebasubs !*}

{/akeebasubs}{akeebasubs *}  Na swoim miejscu nie zachował się w całości żaden żeliwny krzyż z danymi żołnierzy. Jeden z takich krzyży, który przylegał do cmentarza, dostałem od byłego pracownika tartaku z prośbą o przekazanie we właściwe miejsce. Z relacji tej osoby wynika, że takich krzyży na terenie tartaku leżało więcej. Szkoda, że teren byłego tartaku, przed wybudowaniem na nim sklepów, nie sprawdzony został przez detektorystów. Co ciekawe, żołnierz na którego grobie znajdował się omawiany tu krzyż zmarł w 1919 r. Świadczy to chyba o tym, że lazaret funkcjonował jeszcze po wojnie.

MIEJSCE SPOCZYNKU ZMARŁYCH W LAZARECIE

Kwatera wojenna jest miejscem pochówku 170 żołnierzy armii niemieckiej i 78 żołnierzy armii rosyjskiej. Zdecydowana większość pochówków pochodziła z 1915 r. W opisach tej kwatery przeczytać można, że najliczniejszą grupę pochowanych stanowią tu polegli w 1915 r. w walkach granicznych nad rzeką Omulew i Orzyc. Mają tu też spoczywać polegli w końcu sierpnia 1914 r. Pierwsze stwierdzenie jest uproszczeniem. W kwaterze tej faktycznie pochowano uczestników walk z 1915 r., ale zmarli oni nie na polu bitwy, tylko w szczycieńskim lazarecie. Natomiast informacja o tym, że pochowano tu poległych pod koniec sierpnia 1914 r. jest moim zdaniem w sporej mierze nieprawdziwa. Pochodzi ona od Maxa Dehnena, który faktycznie w jednej z publikacji wspomina o znajdujących się na cmentarzu miejskim nielicznych grobach z 1914 r. Jednak w swojej głównej publikacji wymienia on tu tylko grób jednego żołnierza z sierpnia 1914 r. oraz mogiły trzech żołnierzy z listopada 1914 r,  dwóch z 15 stycznia i jednego z 15 lutego 1915 r. Mowa tu jest żołnierzach, którzy zginęli w walkach.

W 1992 r. kwatera została uporządkowana. Poza obrębem ogrodzonej obecnie żeliwnymi płotkami kwatery znalazły się groby żołnierzy rosyjskich oraz część grobów niemieckich. Znane mi są dane tylko 8 żołnierzy zmarłych w lazarecie i pochowanych we wspomnianej tu kwaterze.

Witold Olbryś{/akeebasubs}