Po wielbarskim lazarecie zachowały się dosyć liczne pamiątki, przede wszystkim w postaci zdjęć, pocztówek oraz korespondencji. Ze stempli odbitych na korespondencji wynika, że w Wielbarku działał lazaret rezerwowy. Na korespondencji z 1915 r. znajdują się dwa rodzaje stempli. 1. Brief - Stempel Reservelazarett Willenberg. 2. Pieczątka z orłem i napisem: Kriegslazarett Willenberg.
SZPITALE W KOŚCIELE, NA PLEBANII I SZKOLE
Rezerwowy lazaret powstał tu dopiero w marcu 1915 r. w związku z działaniami wojennymi na Mazowszu. Najbardziej znanym jego przedstawieniem jest pocztówka ilustrująca wnętrze kościoła ewangelickiego. Widać na niej między innymi rannych żołnierzy siedzących i leżących na kościelnych ławkach. Na innej pocztówce widoczna jest umieszczona na budynku obecnej plebanii katolickiej biała flaga z czerwonym krzyżem. Znana jest też pocztówka przedstawiająca budynek szkoły z podpisem informującym o tym, że w trakcie I wojny światowej funkcjonował w nim lazaret. W zasadzie wszystkie budynki publiczne i niektóre prywatne zajęte były przez lazaret.
RANNI W DOMACH
Istnieje również pocztówka przedstawiająca wzniesiony z kamieni przez pacjentów lazaretu pomnik wdzięczności dla lekarzy i pielęgniarek. Pomnik ten stał na nieistniejącej już wyspie na Omulwi. W moich zbiorach znajduje się też 7 fotografii, które pokazują lazaret trochę pod innym kątem niż pocztówki. Na jednej z fotografii widzimy, że lazaret umieszczono w nowo wybudowanym domu. Najciekawsza jest jednak fotografia przedstawiająca duży budynek znajdujący się na wylocie z Wielbarka, po lewej stronie drogi do Nidzicy. Przy tym zachowanym do dnia dzisiejszego budynku stało przynajmniej kilka baraków. Z pewnością lazaret funkcjonował też w samym budynku.{akeebasubs !*}
Aby zapoznać się z pełną treścią artykułu zachęcamy
do wykupienia e-prenumeraty.
CI, KTÓRZY NIE PRZEŻYLI
Wsparcia lazaretowi udzielił działający w Wielbarku Ojczyźniany Związek Kobiet. Jego przedstawicielki odwiedzały chorych i rannych żołnierzy, zajmując ich rozmową oraz pocieszając. W październiku i listopadzie przeprowadzono kilka zbiórek na rzecz lazaretu.
Na zachowanych fotografiach widzimy uśmiechających się lekarzy, pielęgniarki oraz pacjentów. Pewnych rzeczy na nich jednak nie widać. Nie widać ciężko rannych i dotkniętych chorobami zakaźnymi żołnierzy. Dowodem na to, że nie wszyscy pacjenci lazaretu przeżywali są znajdujące się w Wielbarku cmentarze wojenne.
Jeden z nich znajduje się przy drodze do Jedwabna za strażą pożarną. Jest to miejsce spoczynku nieustalonej liczby żołnierzy armii niemieckiej i armii rosyjskiej zmarłych w miejscowym lazarecie. W latach 20. wcześniejsze drewniane krzyże z danymi żołnierzy zastąpiono pulpitowymi poduszkami ze sztucznego kamienia. Część pochowanych miała jednak indywidualne pomniki. Pośrodku południowego brzegu cmentarza znajdował się pomnik z umieszczonym na szczycie dużym Krzyżem Żelaznym. Cmentarz obsadzony był brzozami a po brzegach żywotnikami. W trakcie II wojny światowej chowano na nim zmarłych w znajdującym się w nowej szkole lazarecie. W 1993 r. i w 2019 r. cmentarz odrestaurowano. Analiza danych zapisanych na zachowanych tu w sporej ilości nagrobnych poduszkach wskazuje, że lazaret działał od marca do listopada 1915 r. Są tu co prawda 3 poduszki z datami śmierci z marca 1916 r., ale nie wiadomo, czy w trakcie ostatniej renowacji daty na nich zostały poprawnie odczytane. O tym, że błędy przy malowaniu napisów na nagrobkach się zdarzały świadczy widoczna na jednym z nich data: 14.3.1914. Niewielka część napisów jest już w złym stanie i można się tylko domyślać ich treści.
CMENTARNA ZAGADKA
Drugi cmentarz położony jest w lesie za Wielbarkiem, 60 metrów na północ od drogi do Jedwabna. Znajduje się tu jedna kwatera z 28 sierpnia 1914 r., w której pochowano niezidentyfikowanego rosyjskiego oficera. W 1915 r. na cmentarzu tym grzebano pacjentów lazaretu zmarłych w wyniku epidemii. Cmentarz jest miejscem pochówku 136 żołnierzy armii rosyjskiej oraz 9 żołnierzy armii niemieckiej Z tej liczby znamy nazwiska i częściowo imiona tylko 13 żołnierzy. Wśród zachowanych nagrobków wyróżnia się stela w formie macewy stojąca na grobie Fritza Rudnickiego (Gefreiter im. 1. Thür. Feldart. Regt. No. 19, 4. Batt., 21.3.1895, † 1.9.1915). Zagadką jest dla mnie 5 grobów, w których pochowano wymienionych na nagrobkach z imienia i nazwiska rosyjskich jeńców, którzy zmarli w listopadzie 1918 r.
KIEDY POWSTAŁ LAZARET?
W literaturze niemieckiej można spotkać się ze stwierdzeniem, że lazaret w Wielbarku powstał już w sierpniu 1914 r. Najprawdopodobniej w końcowym etapie bitwy pod Tannenbergiem istniał w Wielbarku jakiś punkt opatrunkowy, jednak typowego lazaretu tu raczej nie było. Na obu wielbarskich cmentarzach, z wyjątkiem grobu poległego w walce rosyjskiego oficera, brak jest nagrobków z 1914 r.
Kwatery wojenne z sierpnia i września 1914 r. znajdują się również na cmentarzu ewangelickim i katolickim. Na obu cmentarzach pochowano kilkunastu żołnierzy. Nie wiązałbym ich jednak z lazaretem, a z toczącymi się w okolicy walkami.
Witold Olbryś{/akeebasubs}