Kolejną poszkodowaną w 1656 roku wsią, leżącą wzdłuż Tatarskiego Szlaku, było Małszewo. Ta powstała w czasach krzyżackich miejscowość należała do największych w okolicy.

Założenie wsi

Kierując się Tatarskim Szlakiem w lasach obok Czarnego Pieca, przed szosą Jedwabno – Pasym, dotrzemy do skrzyżowania z drogą Małszewo – Rutki. W ubiegłym tygodniu w naszym cyklu było o Rutkach, więc teraz przyszedł czas na Małszewo, bogatą i ludną wieś, powstałą już w czasach krzyżackich. Małszewo zostało założone 19 stycznia 1383 roku. Wtedy to komtur ostródzki Kuno von Liebenstein nadał braciom Jakobowi i Jonasowi 50 łanów przy Jeziorze Małszewskim „na założenie wsi”. Mieszkańcy jednocześnie otrzymali zwolnienie od podatku (tzw. wolnizna) na okres 7 lat. Po upływie tego czasu musieli oni od każdego łana oddawać jako czynsz pół grzywny, szefel żyta, szefel pszenicy i 2 kury. Jako uposażenie urzędu sołtysa wyznaczono 5 łanów ziemi. Mieszkańcy Małszewa otrzymali też prawo wolnego połowu ryb za pomocą małego sprzętu w Jeziorze Małszewskim. W 1447 roku właściciel Małszewa Jurga z Bratiana zamienił się z Zakonem na 52 łany w Turznicy w powiecie ostródzkim. Zakon przekształcił Małszewo w wieś czynszową i w części w ziemiańską.

Karczma i młyn

W 1511 roku wójt krzyżacki z Nidzicy Jobst Truchses sprzedał Stanisławowi Spierszkowskiemu karczmę w Małszewie wraz z 1 łanem ziemi na prawie chełmińskim.

Spierszkowskiemu pozwolono warzyć tyle piwa, ile jego karczma będzie potrzebowała. Mógł on też sprowadzać piwo z Nidzicy i z Pasymia.

{akeebasubs !*}

Zabroniono mu jednak sprzedaży piwa białego z Janowa oraz piwa mazowieckiego. Mieszkańcy Małszewa w dalszym ciągu posiadali prawo wolnego połowu ryb w Jeziorze Małszewskim. Potwierdza to dokument z 1567 roku. Spis urzędowy z 1625 roku podaje, że w Małszewie mieszkało wtedy 21 gospodarzy. W 1643 roku książę Fryderyk Wilhelm nadał niejakiemu Mathesowi prawo prowadzenia karczmy oraz 2 łany ziemi. Od XVI wieku we wsi istniał młyn wodny. W dokumencie z 14 października 1696 roku jako młynarz z Małszewa został wymieniony Christoff Chmielewski.

Najazd 1656 roku

i epidemia dżumy

Istnieją jasne przekazy, że Małszewo ucierpiało podczas najazdu tatarsko – polskiego na Prusy Książęce w 1656 roku. Na jego skutek zginęło wielu mieszkańców wsi a najeźdźcy przybyli prawdopodobnie Tatarskim Szlakiem. Spis urzędowy z 1661 roku podaje, że liczba gospodarzy zmniejszyła się wskutek najazdu do 14 (z 21 w 1625 roku). Co więcej, w latach 1708 – 1710 do Małszewa dotarła także epidemia dżumy. W pobliżu wsi powstał cmentarz zadżumionych. O obecności dżumy świadczy także porównanie spisu parafialnego z lat 1684/1685 i spisu katastralnego z 1717 roku. W latach 1684/1685 Małszewo posiadało 70 łanów, natomiast w 1717 roku już tylko 50, a w spisie katastralnym z tego roku widnieje następujący zapis: 8 łanów: 4 chłopów chełmińskich, 34 łany: 17 gospodarzy, 8 łanów pustych. Suma: 50 łanów. Łany puste to łany opuszczone (najczęściej ich właściciele zginęli lub wymarli).

Dopiero w latach 1753-1756 puste łany w Małszewie zostały zagospodarowane przez 6 asekurantów (ludzi osiedlanych przez państwo na opuszczonej ziemi). W 1713 roku została założona szkoła w Małszewie. W 1782 roku wieś liczyła 46 chałup. W 1812 roku w karczmie w Małszewie miał odpoczywać sam Napoleon. Liczba mieszkańców wsi w 1817 roku wynosiła 219. W 1838 roku mieszkało tu 29 gospodarzy.

Gospodarstwa rolne

W 1900 roku w Małszewie powstało Stowarzyszenie Melioracyjne Małszewo. Przyczyniło się ono znacząco do dalszego rozwoju gospodarczego wsi. W okresie międzywojennym w Małszewie funkcjonowało 55 gospodarstw rolnych, z czego 3 o powierzchni ponad 100 hektarów. W dalszym ciągu w Małszewie działał młyn wodny, będący własnością Pokrzywnickiego. Oprócz tego we wsi były dwie karczmy, kuźnia, stolarz, krawiec i szewc.

Rok 1945

Tak jak w Rutkach, spustoszenie podobne do najazdu polsko – tatarskiego w 1656 roku, wyrządzili w Małszewie w 1945 roku żołnierze Armii Czerwonej. Ostatni sołtys Małszewa przed 1945 rokiem Franz Sallach relacjonował: Przy wejściu Rosjan 21 stycznia 1945 roku zostali zastrzeleni: Gustaw Zielski, dziadek Olschewski, babcia Mruck, Gustaw Schäfer, Gustaw Stach, Wilhelm Schupetta senior, Pani Schupetta seniorka, Helmut i Alfred Schupetta. Podzac ucieczki zostali przez Rosjan zastrzeleni: Szarlota Balzer i córka Ida, Pani Balzer (z domu Radeck) i trzy córki, dziadek Zielski, córka Gustawa Zielskiego (Maria), Jakub Amenda, Pani Matischewska i dwoje dzieci. 22 zagrody zostały przez Rosjan postawione w ogniu.

(cdn.)

Sławomir Ambroziak

{/akeebasubs}