Melchior Wańkowicz w „Na tropach Smętka” zawarł swe wrażenia z podróży po Mazurach odbytej kajakiem i samochodem latem 1935 roku. Książka ta należy do jego najwybitniejszych dzieł.

Podróż na Mazury

W czerwcu 1935 roku Melchior Wańkowicz razem z córką Martą odbył podróż po Mazurach. Było to możliwe dzięki pozwoleniu od redaktora naczelnego nazistowskiego pisma „Der Angriff” Schwarza von Berka, który zamówił u Wańkowicza artykuł pod tytułem „Prusy Wschodnie oczami Polaka”. Artykuł dla hitlerowskiego pisma nigdy nie powstał a skutkiem tej wyprawy była książka „Na tropach Smętka”, będąca jednym z najgłośniejszych polskich reportaży okresu międzywojennego i należąca do największych dzieł Wańkowicza. Powodzenie tej książki w Polsce było ogromne. Tylko do 1939 roku ukazało się aż sześć wydań. Polscy czytelnicy mogli z niej poznać losy i niedole Mazurów, mówiących po polsku mieszkańców niemieckich Prus Wschodnich. Znalazły się w niej również szerokie fragmenty mówiące o Jedwabnie i rodzinie Kiwickich z Dłużka. To właśnie dzięki tej książce Dłużek jest znany w całej Polsce a Melchior Wańkowicz doczekał się ulicy swego imienia w tej małej i urokliwej mazurskiej miejscowości.

Niemiecka reakcja

Wydana w 1936 roku książka Wańkowicza odbiła się także szerokim echem w ówczesnych Niemczech, szczególnie wśród działaczy hitlerowskich. Wydane dzieło naziści uznali za niekorzystny dla nich „przykład znakomitej roboty propagandowej”. Próbowali ustalić, kto przyczynił się do umożliwienia wjazdu Wańkowicza do Prus Wschodnich. {akeebasubs !*}

{/akeebasubs}{akeebasubs *} Zakazali publikacji książki w III Rzeszy, a przed samym Wańkowiczem zamknęły się granice tego kraju. Hitlerowcy chcieli nakłonić Polskę do wydania zakazu druku i rozpowszechniania „Na tropach Smętka”, ale próby te spełzły na niczym. Postanowili też napisać książkę o rzekomej niedoli mniejszości niemieckiej w Polsce, która byłaby odpowiedzią na książkę Wańkowicza. Okazało się to jednak na tyle skomplikowane, że do wybuchu II wojny światowej nie zdążyli tego zrobić. W końcu przetłumaczyli „Na tropach Smętka” na język niemiecki i wydrukowali tylko do użytku wewnętrznego dla członków hitlerowskich organizacji. To „pierwsze” niemieckie wydanie opatrzono klauzulą „ściśle poufne” a poszczególne egzemplarze były numerowane. We wstępie do tego tłumaczenia Związek Niemieckiego Wschodu pisał: Obywatel narodowości polskiej Wańkowicz, który w roku 1935 podróżował kajakiem po Mazurach i objechał samochodem pozostałe tereny Prus Wschodnich, przedstawił w niniejszej książce swe wrażenia z tej podróży. Dzieło to zostało w Polsce szeroko rozpowszechnione a prawie wszystkie polskie gazety zamieściły bardzo pochlebne recenzje. W wyraźnie tendencyjnej formie oddane są w nim polskie poglądy na temat Prus Wschodnich. Gestapo wobec jawnej wrogości wywodów autora zostało zmuszone do zakazu wydania tej książki w Niemczech, ponieważ jednak utwór jest bardzo cennym przyczynkiem do poznania polskich metod walki narodowościowej, udzieliło zezwolenia Związkowi Niemieckiego Wschodu na tłumaczenie tej książki i rozprowadzenie jej wśród zaufanych zainteresowanych osób.

Sprawa sądowa

W 1958 roku po powrocie Wańkowicza z emigracji ukazało się w Polsce pierwsze powojenne wydanie „Na tropach Smętka”, które stało się bestsellerem roku a jego nakład szybko znikł z półek księgarskich. Wkrótce więc ukazały się kolejne wydania. W latach 70. Melchior Wańkowicz procesował się z Tadeuszem Walichnowskim, autorem opracowania „Warmia, Mazury, Powiśle 1939 – 1945”, który zarzucał pisarzowi, że książka „Na tropach Smętka” przyczyniła się do śmierci wielu osób, a sam Wańkowicz zyskał dzięki temu sławę i pieniądze. Sąd Najwyższy stwierdził, że zarzuty pod adresem Wańkowicza są nieprawdzie a pisarza w obronę wzięły także środowiska związane z osobami przedstawionymi w samej książce i z dawnymi działaczami Związku Polaków w Niemczech.

Cenny dokument historyczny

Książka „Na tropach Smętka” do dzisiaj pozostaje jednym z najciekawszych i najlepiej napisanych reportaży o Mazurach. Jest tym cenniejsza, że przedstawionego przez Melchiora Wańkowicza przedwojennego świata Mazurów już nie ma. Książka ta jest zatem również ciekawym dokumentem historycznym i świadectwem czasów, w jakich powstała. Pisarska swada i frywolność, z jaką tworzył Wańkowicz, dodaje jej literackich zalet. Każdy miłośnik Mazur powinien ją przeczytać. Sławomir Ambroziak

Od Redakcji: Gmina Jedwabno i Sołectwo Dłużek przy współpracy z Mazurskim Stowarzyszeniem Regionalnym ustawiły w Dłużku tablice dotyczące historii tej miejscowości. Niniejszy tekst pochodzi z jednej z tablic.{/akeebasubs}