WZIĘLI NAZWĘ OD KUKUŁKI

Historia nazwy Grzegrzółki jest bardzo ciekawa. Najwcześniej obowiązywała pruska nazwa „Camalven”. Jednak od samego początku istnienia wsi funkcjonowała również nazwa niemiecka -

„Kukuckswalde”, która z czasem wygrała. Polska nazwa jest tłumaczeniem z niemieckiego, opartym o ludowe określenie kukułki. Obecnie słowniki zalecają, by tę ludową nazwę zapisywać gżegżółka, a ja piszę dzisiaj o wsi Grzegrzółki i muszę się mocno pilnować, bo słownik mi cały czas poprawia „rz” na „ż”. Dawniej pisownia „gżegżółki” przez „rz” była uznawana również za poprawną.

Z DZIEJÓW WSI

W 1412 r. wielki mistrz Heinrich von Plauen nadał na prawie chełmińskim Johanowi Petzoldowi, sołtysowi Pasymia, wolną 30-włókową posiadłość na polach Camalven. W zamian sołtys zobowiązany był do dwóch służb konnych. W 1448 r. Grzegrzółki stały się własnością Pasymia. W połowie XVII w. wieś określano jako szlachecką. Część jej gruntów należała do majątku w Małszewku. W XVIII w. była to już wieś chłopska. W 1830 r. zamieszkiwało ją 22 gospodarzy. W 1862 r. po zakończeniu procesu separacji gruntów były tu już 32 gospodarstwa. Wyraźny rozwój wsi nastąpił wraz ze zbudowaniem po 1860 r. drogi z Pasymia do Dźwierzut. Szkoła założona została w czasach Fryderyka Wilhelma I. Budynek szkolny z czerwonej cegły wzniesiono około 1885 r.

Na początku lat trzydziestych XX w. osuszono okoliczne bagna, dzięki czemu wzrósł areał gruntów. Mieszkańcy Grzegrzółek należeli do różnych organizacji w pobliskim Pasymiu. We wsi działała Ochotnicza Straż Pożarna.

Podczas I wojny światowej mieszkańcy wsi w większości uciekli przed żołnierzami rosyjskimi. Rosjanie zabili jednak w trakcie próby ucieczki staruszka i 12-letniego chłopca. W Grzegrzółkach niemiecki patrol kawalerzystów ostrzelał z młyna rosyjski wojskowy samochód. W wyniku ostrzału zginął oficer. Załoga samochodu wycofała się po posiłki. Dla wsi była to sytuacja bardzo groźna, ponieważ Rosjanie na pewno by się zemścili. Ciało oficera schowano w kupę torfu nieopodal gospody. Rosjanie rzeczywiście wrócili, ale na szczęście dla wsi zostali przegonieni przez oddział niemieckiej kawalerii.{akeebasubs !*}

ŻYD Z SAKSONII

Według (nie wiadomo na ile wiarygodnych) wspomnień jednego z byłych mieszkańców Grzegrzółek mieszkańcy wsi byli konserwatystami i początkowo nie popierali nazistów, którzy po przejęciu władzy wymienili sołtysa. Jednym z pierwszych dokonań nowego sołtysa było spalenie na boisku szkolnym starego sztandaru szkolnego.

Około połowy XIX w. w Grzegrzółkach osiedlił się, pochodzący prawdopodobnie z Löbau w Saksonii, Żyd Joseph Margolinsky. Joseph przybył na Mazury wraz z żoną Taubine, synem Salomonem i córką Evą. Joseph dzierżawił karczmę w Rummach, ale rodzina Margolinskich związała się na wiele dziesięcioleci z Grzegrzółkami. Interes ojca przejął Salomon, który ożenił się z pochodzącą prawdopodobnie z Lidzbarka Welskiego Philippine Jacobson. Na przełomie XIX i XX w. gospodę prowadził urodzony w 1877 r. Julius Margolinsky. W latach trzydziestych właścicielem gospody, należącej wcześniej do rodziny Margolinskich, był już niejaki Anetta. Nie wiadomo, co się stało z Margolinskimi z Grzegrzółek. O ich istnieniu nie wzmiankują piszący wspomnienia i historię byli mieszkańcy wsi. Prawdopodobnie rodzina zdążyła wyemigrować.

ŚLADY NA CMENTARZU

Na szczycieńskim cmentarzu żydowskim spoczywa przynajmniej kilku przedstawicieli rodziny Margolinsky, jednak większość ich macew jest zniszczonych. Najlepiej zachowana jest macewa na grobie siostry Salomona Evy Margolinsky.

Z czasem przedstawiciele tej rodziny zaczęli mieszkać również w Pasymiu i w Szczytnie. Pod koniec XIX w. w Pasymiu żył z żoną Berthą szewc Heymann Margolinski. Również w Pasymiu przy obecnej ulicy Ogrodowej na początku XX w. sklep posiadał Salomon Margolinski. Na początku XX w. w Szczytnie mieszkał też Isidor Margolinsky.

27 stycznia 1945 r. w Grzegrzółkach pojawili się pierwsi żołnierze radzieccy. W 1945 r. wieś została zniszczona w 70%, spaleniu uległa między innymi szkoła.

Witold Olbryś{/akeebasubs}