NAJSTARSZY CMENTARZ

Do XIX w. cmentarze lokalizowane były przy kościołach. Pierwsza kaplica w Szczytnie mieściła się na zamku, w bezpośrednim sąsiedztwie którego miał się znajdować pierwszy szczycieński cmentarz.

W 1485 r., prawdopodobnie w miejscu obecnego kościoła ewangelickiego, wzniesiono drewniany, kryty słomą kościół pod wezwaniem św. Katarzyny. Przypuszczalnie od tego też czasu zaczął funkcjonować przykościelny cmentarz, na którym grzebano nie tylko mieszkańców Szczytna, ale również członków rozległej parafii. Pierwsza świątynia spłonęła w wyniku wojny polsko-krzyżackiej z lat 1519-1521. Po wojnie ją odbudowano.

PRZEJŚCIE NA LUTERANIZM

W 1528 r. szczycieńska parafia należąca dotychczas do diecezji warmińskiej została przyłączona do biskupstwa sambijskiego bądź pomezańskiego i tym samym znalazła się pod wpływem luteranizmu. Zgodnie z rozporządzeniami księcia Albrechta nastąpiło stopniowe odchodzenie od katolicyzmu. Przejście na luteranizm odbyło się na Mazurach bezproblemowo. Do wyjątków należało Szczytno, gdzie księża nie chcący podporządkować się wprowadzonym zmianom trafili do wiezienia. Pełne przejęcie szczycieńskiej parafii przez luteran nastąpiło dopiero w roku 1529 r.{akeebasubs !*}

W 1578 r. wzniesiono nowy kościół. W XVII w. drewniana świątynia kilkukrotnie płonęła. Obecny kościół ewangelicki wybudowany został w latach 1717 – 1719. Szczytno doczekało się murowanej świątyni dosyć późno, dlatego w jej obrębie nie było zbyt wielu pochówków. W dawnych wiekach w kościołach chowano osoby zasłużone, zazwyczaj fundatorów. W posadzce kościoła ewangelickiego zachowała się tablica nagrobna z XVIII w. z inskrypcją:

•••

Apoc.XIV v.13

Seeling sind die Todtem die in dem Herrn sterben.

Hier ruhen die entseelten Gebeine

Christin Barbara Koneckin

GeborneMannovin

Welche das Licht der Welt

An.1731.22 Martz erblickt und

An.1773 13 Julii um Herrn

entschlafen ist

•••

Apokalipsa św. Jana, rozdział XIV wers 13:

Błogosławieni, którzy umierają w Panu.

Tutaj spoczywają doczesne szczątki

Chrześcijanki Barbary Koneckin

z domu Mannovin

która światło życia ujrzała

w roku 1731, 22 marca

i w roku 1773, 13 lipca w Panu zasnęła.

Natomiast w podziemiu pod zakrystią znajduje się sprofanowana przez żołnierzy sowieckich i obecnie zamurowana krypta grobowa, w której znajdują się szczątki 1 osoby dorosłej i 2 dzieci.

CMENTARNA CIASNOTA

Jeśli przyjąć, że pierwszy kościół w Szczytnie stał w miejscu obecnego, to cmentarz przykościelny funkcjonował ponad 300 lat. Zachowała się informacja, że po wybudowaniu murowanej świątyni zajmował obszar 60 x 30 kroków i już w 1784 r. był przepełniony. Od strony głównego skrzyżowania ograniczony był przez plebanię. Pomiędzy nią a kościołem stał niewielki murowany budynek, który najprawdopodobniej pełnił funkcje cmentarne. Podobnie jak plebania, spłonął on w sierpniu 1914 r.

ZMIANA PODEJŚCIA

Gdy cmentarz przykościelny w latach trzydziestych XIX w. zamykano, nie przywiązywano jeszcze wagi do upamiętniania zmarłych za pomocą nagrobków. Ludzi chowano w ziemi, być może na grobie stawiano drewniany krzyż i to wszystko. Tak jak wspominałem, zasłużonych chowano w kościele, ale to nie znaczy, że ich dodatkowo, na przykład w formie tablicy, upamiętniano.

Obszar przykościelnego, obecnie istniejącego tylko pod ziemią, cmentarza wpisany jest do rejestru zabytków. Czasami, w zawiązku z prowadzonymi na jego obrzeżach pracami ziemnymi, odkrywane są ludzkie szczątki.

Na początku XIX w. podejście do pochówków zaczęło się zmieniać. Po pierwsze, zalecono ze względów sanitarnych wyprowadzenie cmentarzy poza obręb miast. Po drugie, „zwykli” ludzie zaczęli mieć potrzebę upamiętnienia swoich zmarłych za pomocą trwałego nagrobka lub krzyża.

Być może, pomimo otwarcia nowego cmentarza w XIX w., przy kościele nadal odbywały się pochówki ważniejszych osobistości, na przykład pastorów. Takie praktyki znane są z innych miejscowości.

INNE PRZYKOŚCIELNE NEKROPOLIE

Nie wszystkie przykościelne cmentarze istniejące na obszarze naszego powiatu zostały w XIX w. zamknięte. Wspomnieć tu trzeba o najstarszej i najciekawszej nekropoli powiatu szczycieńskiego – cmentarzu ewangelickim w Dźwierzutach. Jego początki sięgają XIV w. Pochówki odbywają się również nadal na cmentarzu przy wzniesionym w 1734 r. kościele w Jerutkach. Jednym z najdłużej funkcjonujących cmentarzy był ten istniejący przy wybudowanym w pierwszej połowie XVI w. kościele w Małdze.

Nowy cmentarz założony został przy drodze na Ostrołękę. Jego początki wiązać należy z epidemią cholery, która w Szczytnie pojawiła się w październiku 1831 r.

(zdjęcie z zasobów autora){/akeebasubs}