O klęsce i śmierci generała Samsonowa swoją książkę pod tytułem „Sierpień czternastego” napisał laureat literackiej Nagrody Nobla Aleksander Sołżenicyn.

Nagroda Nobla

Legendę ostatnich chwil generała Samsonowa upiększał jak tylko mógł laureat literackiej Nagrody Nobla Aleksander Sołżenicyn w wydanej w 1971 roku w Paryżu książce „Sierpień czternastego”. Również według niego Samsonow popełnił samobójstwo. Można powiedzieć, że dzieło Sołżenicyna to tylko literacka wizja i nie należy przykładać do niego większej wagi. Sam Sołżenicyn zbierał materiały do napisania „Sierpnia czternastego” jeszcze przed II wojną światową. Już w listopadzie 1936 roku postanowił napisać powieść na temat I wojny światowej i rewolucji 1917 roku a w 1937 roku zaczął zbierać materiały dotyczące operacji wojsk rosyjskich w Prusach Wschodnich w sierpniu 1914 roku. Wówczas napisał także pierwsze rozdziały „Sierpnia czternastego”. Po długiej przerwie spowodowanej wojną, uwięzieniem i chorobą powrócił do pracy nad powieścią. W końcu kwietnia 1969 roku Sołżenicyn ponownie bowiem przystąpił do pisania „Sierpnia czternastego”. Gdy kończył już pisanie książki, w dniu 8 października 1970 roku, przyznano mu Nagrodę Nobla.

Pudełko czekoladek

W dniu 14 października 1970 roku Sołżenicyn napisał list do Michaiła Susłowa (1902-1982), najbliższego współpracownika Leonida Breżniewa, odpowiedzialnego za kontrolę nad ideologią, propagandą i kulturą w ZSRR. {akeebasubs !*}

{/akeebasubs}{akeebasubs *} Pisarz przedstawił w nim własne warunki do „normalizacji” swoich stosunków jako laureata Nagrody Nobla z sowiecką władzą. Kończąc swe pismo napisał: Jeżeli te warunki zostaną przyjęte i zrealizowane, to mogę przekazać Panu do publikacji moją nową, ukończoną w ostatnich dniach, powieść Sierpień czternastego. Ta książka nie może w ogóle napotkać trudności ze strony cenzury. Stanowi bowiem szczegółową analizę katastrofy Samsonowa z 1914 roku, kiedy to paraliż carskiego dowództwa wojskowego pozbawił sensu i zgubił poświęcenie i najlepsze starania rosyjskich żołnierzy i oficerów. Zakazanie w naszym kraju również tej książki wywołałoby powszechne zdumienie. Odpowiedzi na ten list Sołżenicyn nigdy nie otrzymał. Ostatecznie pisanie „Sierpnia czternastego” zakończył w listopadzie 1970 roku a w swym dzienniku zapisał wówczas: Kamień z serca. Ileż to pracy mnie kosztowało! Ale chyba wyszło lepiej, niż kiedykolwiek marzyłem i oczekiwałem. Lepiej, ale czy dobrze według skali absolutnej?. W lutym 1971 roku pracownik wydawnictwa YMCA-Press w Paryżu Nikita Struve odebrał od francuskiego policjanta „Sierpień czternastego” ukryty pod postacią dużego pudełka czekoladek dla chorej zakonnicy. Już 11 czerwca 1971 roku książka została wydana we Francji, podczas gdy pisarz przebywał wciąż jeszcze w ZSRR. Sowieckie władze deportowały go do Niemiec dopiero na początku 1974 roku.

Sołżenicyn w Prusach Wschodnich

Skąd się brała wiedza Sołżenicyna na temat Samsonowa? W czasie swych pobytów w Moskwie w 1969 roku Sołżenicyn przeglądał materiały na temat I wojny światowej zgromadzone w Muzeum Historycznym i Bibliotece imienia Lenina. W trakcie pracy nad „Sierpniem czternastego” na osobiste polecenie Mikołaja Szczołokowa, ministra spraw wewnętrznych ZSRR, Sołżenicynowi udostępniono nawet szczegółową mapę topograficzną Prus Wschodnich z zasobów sowieckiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Jeszcze w roku 1967 pisarz odwiedził obwód kaliningradzki w dawnych Prusach Wschodnich i oglądał miejsca starć bitewnych z 1914 roku. Jeszcze wcześniej Sołżenicyn sam miał okazję podążyć śladami Samsonowa w południowych Prusach Wschodnich w styczniu i lutym 1945 roku, gdy jako kapitan Armii Czerwonej znalazł się pod dowództwem marszałka Konstantego Rokossowskiego w oddziałach 2. Frontu Białoruskiego atakującego Prusy Wschodnie.

       Sławomir Ambroziak

Literatura: Sokołow Boris, Aleksander Sołżenicyn. Prorok i dysydent, tłum. Marta Głuszkowska, Warszawa 2022

Od Redakcji: Niniejszy tekst stanowi uzupełnienie książki Sławomira Ambroziaka pod tytułem „Tajemnica Generała Samsonowa”, która w 2025 roku ukaże się w Holandii. Pierwotna wersja książki została wydana w Polsce w 2021 roku.{/akeebasubs}