Po wybuchu I wojny światowej pieniądz w Niemczech zaczął stopniowo tracić wartość. Pieniądza metalowego zaczęło też zwyczajnie brakować. Będące do wybuchu wojny w obiegu monety były gromadzone przez państwo oraz jego obywateli. Drobne nominały zostały częściowo zastąpione monetami wybijanymi w cynku. Już w pierwszym roku wojny pojawił się pieniądz zastępczy. W Niemczech nosił on nazwę notgeld, czyli w tłumaczeniu na język polski - pieniądz na czas potrzeby.

PIENIĄDZ ZASTĘPCZY

Prawo emisji pieniądza zastępczego miały przedsiębiorstwa oraz gminy. Początkowo notgeldy były zwykłymi arkuszami papieru z pieczątką i wydrukowanym nominałem. Z czasem zaczęły przybierać bardziej okazałą szatę graficzną. Pojawił się też metalowy pieniądz zastępczy. Szacuje się, że w Niemczech było około 100 tysięcy różnych notgeldów. Wraz z emisją notgeldów narodziło się ich kolekcjonerstwo. Dzisiaj niektóre rzadkie egzemplarze osiągają wysokie ceny. Notgeldy wyszły z użytku w 1924 roku.

NOTGELDY MIASTA ...

Najbardziej znane szczycieńskie notglety o nominałach 0,5, 0,75 i 1 marki wydał lipcu 1921 roku magistrat. Są one bez wątpienia najczęściej spotykanymi przedmiotami kolekcjonerskimi z przedwojennego Szczytna. Występują licznie zarówno w Szczytnie jak i w Niemczech. Podobne banknoty wydały prawie wszystkie niemieckie miasta, które dzięki nim miały okazję trochę zarobić. Te kolorowe banknoty były zbierane przez kolekcjonerów i dzięki temu do naszych czasów przetrwało ich bardzo dużo. Zazwyczaj mają one obecnie znikomą wartość. Szczycieńskie notgeldy były przez wydawcę reklamowane również poza Prusami Wschodnimi. {akeebasubs !*}

{/akeebasubs}{akeebasubs *} Można je było kupić w kasie miejskiej w cenie 2,4 marki za komplet, czyli o 15 fenigów powyżej nominału. Nabywcom 500 kompletów oferowano 15% rabatu. Duża liczba zachowanych egzemplarzy świadczy o tym, że wbrew zamieszczonym w ogłoszeniach prasowym informacjom, ich nakład nie był mały. Na przedniej stronie tych banknotów znajduje się nominał, herb Szczytna i napis: Herausgegeben zur Erinnerung an die Volksabstimmung 11. Juli 1920. Dieser Schein verspricht einen Monat nach öffentlicher Bekanntgabe seine Gültigkeit. (Wydane na pamiątkę plebiscytu 11 lipca 1920 r. Certyfikat ten obiecuje ważność przez miesiąc od publicznego ogłoszenia). Na banknocie widnieje też podpis burmistrza Meya i jeszcze jednej osoby. Na samym dole widnieją dane firmy, która je przygotowała: FLEMMING-WISKOTT A.-G. GLOGAU. Na ich rewersie znajduje się  widok zniszczonego w sierpniu 1914 roku przez wojska rosyjskie Szczytna i napis: Geknechtet von Willkür grausam schlecht. Glaub ich an Recht! Umgeben von finsternis mauerdicht. Glaub ich an Licht! Durch kampf zum Sieg! (Ogarnięty samowolą okrutnie zły. Wierzę w sprawiedliwość! Otoczony murem ciemności. Wierzę w światło! Przez walkę do zwycięstwa!). Banknoty te pełniły wyłącznie funkcję pamiątkową i kolekcjonerską. Zapewne sporo ich się nie sprzedało. Podczas hiperinflacji część tych notgeldów trafiła do obiegu. Na ich awersie odbito wówczas pieczęć magistratu, a na rewersie umieszczono nadruk z literami: a, b i c oraz z numerami banknotu i nowym nominałem. Znane mi są następujące banknoty z nadrukami:

* 1 markowy banknot z czerwonym nadrukiem z literą a i nominałem 5 milionów marek;

* banknot 75 fenigów z zielonym nadrukiem i literą b i nominałem 750000 (?) marek;

* banknot półmarkowy z zielonym nadrukiem i literą c i nominałem 300000 marek.

Notgeldy z nadrukami są dosyć rzadkie i zawsze są w złym stanie, który jest zapewne wynikiem tego, że faktycznie były one w obiegu.

… I STAROSTWA

Wcześniej, bo 30 października 1918 roku wydane zostały przez starostwo (kasę powiatową) powiatowe dwa banknoty o nominale 20 i 50 marek. Pierwszy wydrukowany został w kolorze brązowym a drugi w zielonym. Na ich awersie znajduje się informacja o emitencie oraz okresie ważności. Umieszczono tam też aż czterokrotnie powtórzony herb Szczytna oraz podpis starosty von Posera i jeszcze jednej osoby. Natomiast na rewersie znalazło się ostrzeżenie przed ich fałszowaniem oraz wizerunek orła. Banknoty te występują w dwóch odmianach. Na jednej numery są koloru czerwonego oraz odbita jest tuszowa pieczątka starostwa z okresu cesarstwa. Na drugiej numery banknotów są koloru czarnego, odbita została sucha pieczęć starostwa z okresu cesarstwa oraz znajduje się podpis tylko jednej osoby - starosty v. Posera. Podczas inflacji na banknotach tych znalazły się nadruki z odpowiednio podwyższonym nominałem. Znany mi jest 50-markowy banknot z czerwonym numerem i tuszową pieczątką z nadrukiem - 1 milion marek. Na jego rewersie znajduje się pieczęć starostwa(?) z okresu Republiki Weimarskiej. Banknoty z takimi nadrukami są bardzo rzadkie.

KOLEKCJONERSKIE RARYTASY

Prawdziwą rzadkością są banknoty o skromnej szacie graficznej wydane przez szczycieńskie starostwo 30 października 1923 roku, w okresie hiperinflacji. Od 15 lat, czyli od czasu kiedy zajmuję się kolekcjonerstwem, widziałem taki banknot tylko raz. Jest on zadrukowany jednostronnie. Obok nominału i informacji o emitencie znajduje się na nim sucha pieczęć starostwa powiatowego z okresu cesarstwa oraz nazwisko starosty v. Posera.

Z całą pewnością to, co tu napisałem na temat szczycieńskich notgeldów, nie wyczerpuje tematu. W okresie hiperinflacji mogły istnieć jeszcze banknoty i nadruki, o których tu nie wspomniałem.

Witold Olbryś{/akeebasubs}