W KLUCZU DÓBR RAŃSKICH

Orzyny, a właściwie Arwiny, lokowano 31 maja 1383 r. Należały one do klucza dóbr rańskich. W 1468 r. majątek był własnością braci Kuechmeister i pozostał w rękach tej rodziny do drugiej połowy XVIII w. W 1539 r. areał wsi wynosił 60 włók i znajdowały się tu 43 gospodarstwa domowe.

Mieszkało tu 12 chłopów i 13 zagrodników. W Orzynach jeszcze w średniowieczu funkcjonowała karczma. W 1539 r. miejscowy karczmarz zgłosił do opodatkowania 158 beczek piwa, które najprawdopodobniej sprowadził z Pasymia. W połowie XIX w. w Orzynach szynkarzem był Żyd Michelson. Pod koniec XVIII w. wyodrębnił się tu samodzielny majątek, który należał między innymi do rodzin von Rosenberg i von Lenski. Na przełomie XIX i XX w. majątek w Orzynach należał do barona von Paleske, następnie do rodziny von Mirbach z Sorkwit. Jego powierzchnia wynosiła wówczas 1001 ha. Oprócz pałacu w skład dóbr wchodziły trzy folwarki (założony 23 grudnia 1841 r. Annaberg oraz założone 9 maja 1853 r. Antonienhof i Hermannshof).{akeebasubs !*}

W 1912 r. majątek kupił Fritz Wilke ze Słupska, po którym w 1917 r. odziedziczył go Rudolf Wilke. Zachowany do dnia dzisiejszego pałac pochodzi z lat dwudziestych XX w. W 1927 r. majątek został rozparcelowany. Na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych w pałacu mieścił się żeński obóz Służby Pracy Rzeszy (RADwJ-Abteilung 17/11 Erben). Znajdujące się w nim dziewczęta pomagały w pracach rolniczych (dwie zatrudnione zostały w pobliskiej szkole w Targowie) i jednocześnie były poddawane narodowosocjalistycznej indoktrynacji. Wszystkie nosiły proste niebieskie lniane suknie przystrojone białymi fartuszkami i na pewno dodawały okolicy pewnego rodzaju kolorytu. Z dawnych zabudowań folwarcznych zachowały się w pobliżu pałacu budynki gospodarcze, a przy drodze do Rańska stoi nadal czworak (obecnie mieści się w nim sklep). W pobliżu pałacu w latach trzydziestych XX w. wzniesiono szereg jednorodzinnych domków, tak zwanych kochówek. Przed I wojną światową do majątku należał młyn i gorzelnia. W 1939 r. Orzyny liczyły 604 mieszkańców.

SZKOŁA

Szkoła w Orzynach powstała dosyć późno, ponieważ właściciele majątku, którzy na stałe mieszkali gdzie indziej unikali jej założenia, co wiązałoby się z ponoszeniem kosztów jej utrzymania. W 1827 r. do szkoły będącej pod patronatem szlacheckim chodziło 43 uczniów. Zachowana szkoła z czerwonej cegły to w rzeczywistości dwa połączone ze sobą budynki (parterowy pochodzący z końca XIX w. i nowszy z lat dwudziestych XX w.)

HISTORYCZNE CIEKAWOSTKI

Z ciekawostek historycznych w Orzynach można wymienić znajdujący się przy obecnym sklepie betonowy kamień milowy. Jeszcze bardziej interesujące są zachowane tu dwa oryginalne kamienie graniczne. Jeden stoi po wschodniej stronie jeziora Łęsk (dokładnie na wysokości przesmyku pomiędzy jeziorem Łęsk Duży i Mały). Drugi jeszcze do niedawna leżał w lesie pomiędzy Orzynami a Jabłonką. Został on w niejasnych okolicznościach przeniesiony do centrum wsi i postawiony przy głównej drodze, ale jednak na prywatnej posesji. Początkowo myślałem, że odbyło się to po swojego rodzaju konsultacjach wiejskich, w trakcie których zdecydowano o zabezpieczeniu kamienia. Okazało się jednak inaczej. Prawdopodobnie o przeniesieniu kamienia nie zdecydowała lokalna społeczność. Mam spore wątpliwości czy ustawienie go na prywatnej posesji jest dobrym rozwiązaniem. Ten historyczny kamień został w ten sposób wyrwany ze swojego kontekstu. Obecni właściciele posesji, na której stoi są otwarci, nie chowają go przed chcącymi go obejrzeć, ale to się może przecież kiedyś, w odległej przyszłości, zmienić. Gdyby postawiono go w pierwotnym miejscu mógłby być on lokalną atrakcją turystyczną i trwałą pamiątką po istniejących w tym rejonie w średniowieczu majątkach rycerskich, a następnie szlacheckich. Jest jeszcze kwestia prawna związana z tym, że kamień nie jest bezpański, ma określonego właściciela, którym jest państwo, a dokładniej prawdopodobnie Lasy Państwowe. Zastanawiam się, co sądzi o jego przeniesieniu ten właściciel. Czy ktoś go o zdanie w tej sprawie pytał? Trzeci, obecnie zaginiony kamień, miał znajdować się pomiędzy Orzynami a Miętkimi. Na dwóch zachowanych granitowych słupkach widnieje następująca inskrypcja: Grenze von Erben. Pod napisem znajduje się strzała pokazująca kierunek do Orzyn. Kamienie te bez wątpienia wytyczały granice pomiędzy dobrami w Jabłonce a Orzynami. Prawdopodobnie było ich kiedyś więcej. Dlatego, jeśli ktoś posiada informacje o tego typu kamieniach, niekoniecznie związanych z Orzynami, to bardzo proszę (za pośrednictwem redakcji) o kontakt.

Witold Olbryś{/akeebasubs}