24 listopada 1360 r. komtur elbląski i wielki szpitalnik Zakonu Krzyżackiego - Ortolf z Trewiru wystawił na szczycieńskim zamku przywilej lokacyjny dla Bartnej Strony. Pierwszymi osadnikami na Bartnej Stronie było osiemnastu znanych nam z imienia Polaków, głownie bartników. Byli to: Kwiatko, Mikosz z Piwody, Świętosław z Wrzącej, Andrzej, Gniewomir, Paweł z Ciemnej, Grzesiek, Domanek, Wawrzyniec, Rudny, Jakub, Magnek (Manik), Piotr, Mikosz, Marcin, Tworzyjan, Wojciech oraz Piotrek.
PIERWSI OSADNICY
Według przywileju lokacyjnego osadnicy otrzymali po 1 włóce ziemi. Przez 10 lat zwolnieni zostali z płacenia podatków oraz pozostałych świadczeń. Po upływie wolnizny zobowiązani byli na św. Marcina do zapłaty ½ grzywny fenigów zwyczajnej monety czynszu. Mieli też pomagać przy sprzęcie siana przez trzy dni na własnym wikcie, a jeśli pracowaliby dłużej, to na wikcie zakonnym. Poza tym mieli pomagać przy żęciu zboża za dziesiąty snopek. Zezwolono im na rybołówstwo wędką na wszystkich jeziorach i strumykach. Za zakładanie barci otrzymać mieli jeden szeląg fenigów, a miód dzielony miał być po połowie z tym, że swoją część obowiązani byli sprzedać Zakonowi za 3 i pół skojca fenigów od rączki. Ze złowionej dziczyzny mieli odstawić do zamku czwartą część: wiewiórkę za 10 fenigów, jarząbka za 4 fenigi, skórkę kuny za 2 i pół skojca, a jeżeli złowiliby bobra, to winni również odstawić ogon i gruczoły. Osadnicy mogli za zgodą Zakonu majątek sprzedać. Po ich śmierci ziemię dziedziczyła żona oraz dzieci, ale tylko wówczas, gdy zostali na miejscu. Osadnicy, oprócz bartnictwa, trudnili się rolnictwem, rybołówstwem i myślistwem. Jeden z osadników zajmował się ogrodnictwem.{akeebasubs !*}
Aby zapoznać się z pełną treścią artykułu zachęcamy
do wykupienia e-prenumeraty.
BRATERSTWO Z KRZYŻAKAMI
3 marca 1483 r. prokurator krzyżacki ze Szczytna nadał Mateuszowi Pylgerymowi urząd sołtysa Bartnej Strony wraz z tak zwanym małym prawem sądzenia chłopów. W zamian za to on i jego następcy byli zobowiązani płacić co roku 4 grzywny w pruskiej monecie oraz 4 kury. W tym samym roku zawarto akt o braterstwie między osadnikami z Bartnej Strony a Krzyżakami. Dokument ten podpisany został między innymi przez wielkiego mistrza Martina Truchsessa von Wetzhausen, biskupa warmińskiego Mikołaja Tungena oraz prokuratora szczycieńskiego Konrada Stauchwitza.
Wieś, korzystając z sąsiedztwa zamku, szybko się rozwijała. W 1530 r. mieszkańcy kupili od księcia Albrechta za 300 grzywien 16 łanów na prawie chełmińskim. Razem posiadali 53 łany. Wraz z tym przywilejem osada przekształciła się w wieś czynszową o ściśle wytyczonych granicach. W 1539 roku Bartna Strona liczyła 44 dymy. W tym czasie osiedle przy szczycieńskim zamku, z którego później rozwinęło się miasto, liczyło zaledwie 29 dymów.
WIELKI POŻAR
Średniowieczne osadnictwo koncentrowało się po wschodniej (sięgało do nasady obecnego półwyspu, który dawniej był wyspą) i zachodniej stronie ul. Mickiewicza. Zabudowa średniowieczna i wczesnonowożytna była stosunkowo luźna, a niektóre działki były niezabudowane. 9 czerwca 1653 r. wybuchł pożar, w wyniku którego spłonęło prawie całe Szczytno i połowa Bartnej Strony. W XVII w. wieś obejmowała już 74 łanów i zajmowała tereny wzdłuż północnych brzegów Jeziora Domowego Małego i częściowo Jeziora Długiego. Była to więc nadjeziorna ulicówka, z wydłużonymi i leżącymi prostopadle do linii brzegowej działkami. Od frontu znajdowały się ustawione szczytami do drogi domy. W głębi działek wznoszono również ustawione szczytowo do drogi budynki gospodarcze. Podwórza zamykały stodoły.
NAJWIĘKSZA WIEŚ POWIATU
W 1782 roku Bartna Strona miała 67 dymów, a w 1818 roku - 84 dymy i 427 mieszkańców. W 1837 roku podzieliła się na dwa samodzielne sołectwa: liczącą 88 dymów Bartną Stronę A oraz położoną wzdłuż Małej Bieli i liczącą 36 dymów Bartną Stronę B. W 1848 r. liczący na parcelację majątków robotnicy i komornicy rzucili pracę u szlachcica von Uklanskiego. W tym okresie wieś liczyła około 126 dymów i 1340 mieszkańców. W 1890 r. Bartna Strona była największą wsią powiatu szczycieńskiego. Liczyła 2887 mieszkańców.
Na początku drugiej połowy XIX w. w wyniku separacji gruntów z Bartnej Strony B wyodrębniony został leżący pomiędzy wsią a Lemanami majątek, który od 1856 r. nosił nazwę Carlshoff. W 1851 r. również na wybudowaniu Bartnej Strony powstał dworek noszący nazwę Steinberg (Kamionek). W 1860 r. także w wyniku separacji gruntów Bartnej Strony powstał Szczycionek, który w 1913 r. tak jak Kamionek został włączony w obręb Szczytna.