W tym tygodniu przybliżamy dzieje Bartnej Strony od połowy XIX w. aż po czasy powojenne.

SZKOŁA

W połowie XIX w. w Bartnej Stronie działała szkoła dwuklasowa. W 1865 r. pracowało w niej trzech nauczycieli i uczyło się 300 dzieci. W 1877 r. szkoła posiadała dwa budynki i 44 mórg ziemi. Od tego też roku pracował w niej czwarty nauczyciel. W 1881 r. zatrudniono piątego nauczyciela. Do szkoły tej uczęszczały również dzieci z Fiugat, wolnizny urzędowej i majątku Korpele. W 1913 r. Szczytno przejęło szkołę w Bartnej Stronie i prowadziło ją dalej jako drugą szkołę miejską. W 1920 r. przekształcono ją w szkołę dla chłopców. Przed I wojną światową działało tu też przedszkole, do którego chodziło około 120 dzieci, w tym 6 katolickich i 6 sekciarskich. Wyszkolonej opiekunce w opiece nad tymi dziećmi pomagały dwie ochotniczki z Ojczyźnianego Związku Kobiet.

GRZESZY W BIEDZIE I BRUDZIE

W latach 60. XIX w. duchowny z głębi Niemiec, który wizytował Mazury stwierdził, że Bartna Strona grzeszy w biedzie i brudzie, jest przepełniona proletariatem, stała się miejscem zbornym dla rozwiązłych kobiet i tym podobnej hołoty. {akeebasubs !*}

{/akeebasubs}{akeebasubs *} Niektóre tamtejsze mieszkania należą do najnędzniejszych, jakie w ogóle widziałem na Mazurach. Nie trzeba tu dodawać, że całe to zdeprawowane towarzystwo posługiwało się językiem polskim. W 1903 r. niejaki Lukrawka założył w Bartnej Stronie Ewangelickie Towarzystwo Robotnicze. Celem towarzystwa była: obrona przed socjaldemokracją, polską agitacją, propagowanie zasad chrześcijańskich, godnego sposobu życia, zwalczanie alkoholizmu oraz budzenie ducha narodowego. Towarzystwo zamierzało pomagać swoim członkom w ciężkich sytuacjach oraz prowadziło kasę pogrzebową. Organizowało zabawy ludowe i fundowało prezenty bożonarodzeniowe. Prowadziło też bibliotekę patriotyczno-chrześcijańską.

RZEMIOSŁO I PRZEMYSŁ

Już w drugiej połowie XIX w. Bartna Strona miała charakter w sporej mierze rzemieślniczo-przemysłowy. W 1845 r. pierwszy wiatrak wzniósł tu Johann Pakolat. W latach 60. właścicielem młyna był Schulz, a w latach 90. właścicielem  jednego z dwóch wiatraków był A. Fritz. W latach 70. gospodarstwo ogrodnicze prowadził A. Fuss. W latach 90.  instalacją oraz naprawą pomp zajmował się E. Rogalla. W 1873 r. gospodę wybudował tu Carll Deptolla. 8 lutego 1860 r. browar w Bartnej Stronie otworzył Julius Rundmann, który pełnił też funkcję sołtysa. Zmarł 12 czerwca 1897 r. i został pochowany na cmentarzu w Bartnej Stronie. Cmentarz ten był poprzednikiem obecnego cmentarza komunalnego. Majątek J. Rundmanna wykupił Fryderyk Daum z Biskupca i w 1898 r. wzniósł przemysłowy browar, który szybko wyeliminował z rynku pozostałe, działające na terenie powiatu browary. W 1899 r. wzniesiono tu też kościół katolicki.

LUDNOŚĆ ŻYDOWSKA

Obok ewangelików i katolików Bartną Stronę zamieszkiwali również nieliczni Żydzi. W 1855 r. mieszkali tu kupcy: Levin Ostrowsky i Joseph Rosenthal. W trakcie I wojny światowej poległ urodzony w Bartnej Stronie Bruno Bütow. Natomiast 27 grudnia 1911 r. urodził się tu Adalbert Saretzki, który w latach 1939-1942 był rabinem w Gliwicach. Zginął w Auschwitz.

WŁĄCZENIE NA SIŁĘ

Już 1 stycznia 1874 r. burmistrz Szczytna przejął nadzór administracyjny nad Bartną Stroną. 1 lipca 1913 r. Bartna Strona, po wielu pertraktacjach i wbrew woli jej mieszkańców, włączona została w obręb Szczytna. Po tym wydarzeniu liczba mieszkańców Szczytna prawie się podwoiła.

CHATA MAZURSKA

Obecnie najciekawszą pozostałością po dawnej wiejskiej Bartnej Stronie jest będąca siedzibą Towarzystwa Przyjaciół Szczytna Chata Mazurska. Budynek ten już 24 września 1924 r. został wpisany do rejestru zabytków. Datowano go wówczas na pierwszą ćwiartkę XVIII w. Obecnie podaje się, że chałupa ta powstała na początku XIX w. W 1933 r. pomiędzy urzędami zaczęła krążyć dokumentacja dotycząca jej stanu, zasad przeprowadzania prac remontowych oraz przyznania jej prywatnemu właścicielowi dotacji na remont. Całkowity koszt remontu oszacowano na kwotę 2400 marek. 800 marek dołożyły władze prowincji. W listopadzie 1934 r. Konserwator Zabytków stwierdził, że prace remontowe wykonano prawidłowo a ich koszt wyniósł 2902 marek. Kosztorys został przekroczony z powodu konieczności przeprowadzenia wcześniej nieprzewidzianych prac. Bez wątpienia gdyby nie ówczesny remont, to zabytek ten nie przetrwałby naszych czasów. Budynek ten jeszcze w latach 60. pokryty był strzechą. W tym czasie ponownie był już w złym stanie. 23 stycznia 1969 r. powstało Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Szczycieńskiej, w 1976 r. przemianowane na Towarzystwo Przyjaciół Szczytna, które zainteresowało się zabytkowym budynkiem. Chata została ogrodzona i zabezpieczona przed dewastacją. W 1976 r. budynek podjęły się wyremontować PZPL „Lenpol”, z zamiarem utworzenia w niej muzeum lniarstwa.

Witold Olbryś{/akeebasubs}