GENEZA NAZWY

Początkowo Dźwierzuty nosiły wywodzącą się z języka pruskiego nazwę Auszlevo.

Została ona wyparta przez również mającą pruskie pochodzenie nazwę Swersutten (od nazwy jeziora Dźwierzutno – „Sweroth”. Od XIV w. zaczęto oficjalnie używać nazwy Mensguth, pochodzącej od zniemczonej formy słowiańskiego imienia założyciela Dźwierzut, rycerza Mentzela/Mieczysława. Prawdopodobnie zmiany dokonał Filip, syn Mentzela. Nazwa pierwotna jeszcze długo utrzymywała się w mowie Mazurów.

NA PIEŃKU Z ZAKONEM

W 1374 r. wielki mistrz Winrich von Kniprode nadał rycerzowi Mentzelowi Wildenau z Narzymia 250 łanów (1 łan = ok. 17 ha) na północ od jeziora Sasek Wielki (Schobensee). Krzyżacy, nadając ziemię Mentzelowi, chcieli wzmocnić północny obszar dzisiejszego powiatu szczycieńskiego, któremu w tamtym czasie zagrażały najazdy litewskie i uniemożliwiały rozwój osadnictwa. Z czasem jednak, już raczej po zawarciu w 1374 r. rozejmu z Litwinami, Mentzel wzniósł ufortyfikowany dwór lub mały zameczek, który uznać można za początek Dźwierzut. W 1389 r. syn Mentzela Filip otrzymał od wielkiego mistrza Konrada v. Rothensteina odnowienie przywileju, a rok wcześniej nowe nadanie w rejonie Jeziora Dymerskiego. Łącznie posiadł 600 łanów. Jednak stosunki Filipa z Zakonem nie były najlepsze i z czasem przerodziły się w otwarty konflikt. Filip próbował współpracować z graniczącym z jego ziemiami biskupstwem warmińskim. Poparł też w trakcie wojny polsko-krzyżackiej (1409-1414) Polskę. Gdy Polska nie wykorzystała zwycięstwa nad Zakonem, Krzyżacy przystąpili do porządkowana swoich spraw. Uznali, że trzeba rozbić wielkie majątki ziemskie, których mający polskie pochodzenie właściciele czuli się zbyt samodzielni.

WIEŚ POLSKA I NIEMIECKA

Dzięki korzystnemu położeniu przy szlaku handlowym prowadzącym z Mazowsza do Królewca, obok ufortyfikowanego dworu, być może już w czasach Mentzela, powstała wieś, która z czasem stała się jedną z największych w powiecie szczycieńskim. Obok ufortyfikowanego dworu jeszcze przed 1399 r. wzniesiono kościół.{akeebasubs !*}

Wieś rozwijała się po obu stronach rzeczki. Niektóre źródła podają, że długo dzieliła się również pod względem językowym na Polską Wieś i Niemiecką Wieś. W początkowym okresie w Dźwierzutach posługiwano się głównie oficjalnym językiem niemieckim i nieoficjalnym językiem pruskim. Stopniowo jednak, wraz z licznymi wojnami wyniszczającymi społeczność Prusów i z napływem osadników z Mazowsza, coraz bardziej popularny stawał się język polski, który do początku XX wieku był tu językiem dominującym. Wśród pierwszych osadników we wsi obok chłopów występowali też zwolnieni w 1403 r. z pańszczyzny bartnicy.

W 1438 r. Dźwierzuty były już własnością Mikołaja Targowskiego, Jana Pilawskiego i Konocza Zbułtowskiego. Nadali oni niejakiemu Gedawtowi (Prusowi) karczmę i 1 włókę ziemi. 4 włóki sołeckie nadano niejakiemu Tomaszowi. W tym okresie Dźwierzuty liczyły 48 włók. W 1438 r. po śmierci Mikołaja Targowskiego jego dobra przejął Zakon Krzyżacki, który założył w 1441 r. w Dźwierzutach folwark, choć dosyć szybko go zlikwidował. W 1473 r. zakon nadał 12 włók Jerzemu Szczuce (Schutzke). W 1459 r. Dźwierzuty oddane zostały pod zastaw burmistrzowi Pasymia, Maciejowi Kromerowi. W 1483 r. młynarz Stefan Möllner wybudował tu młyn wodny. W 1539 r. w Dźwierzutach żyło około 42 rolników, a domów było 51. Areał wsi wynosił z kolei 88 włók. Książę Albrecht w 1563 r. nadał w Dźwierzutach braciom Jakubowi i Urbanowi Leyssnerom cztery włóki.

Szkoła w Dźwierzutach istniała już w XVI w. W 1579 r. jej stan określono jako dobry. Od 1584 r. rektorem był w niej pochodzący z Trelkowa Baltazar Nadolius. Wiadomo, że był dobrze wykształcony i dobrze wywiązywał się ze swoich obowiązków. Nadolius przez osiem lat studiował w Królewcu. Natomiast w 1686 r. proboszcz uskarżał się na miejscowego nauczyciela, który bardziej dbał o swoje gospodarstwo niż o szkołę, w wyniku, czego miał tylko 15 uczniów.

ZEMSTA NA ELEKTORZE

W 1656 r. Dźwierzuty mocno ucierpiały w wyniku najazdu „tatarskiego”. W rzeczywistości był to najazd polski, mający na celu ukaranie elektora pruskiego za zdradę i opowiedzenie się po stronie Szwedów. Przez dłuższy czas spora część gruntów pozostawała niezasiedlona. W drugiej połowie XVII w. Dźwierzuty wydzierżawione zostały pułkownikowi Krzysztofowi Albrechtowi von Schönaich.

Około 1684 r. ponownie powstał tu folwark „Dźwierzucki”, który jako oddzielna gmina przetrwał do 1945 r. Jego główną specjalnością była hodowla owiec. W 1816 r. folwark rozparcelowano pomiędzy 12 kolonistów niemieckich, reemigrantów z Polski.

Witold Olbryś{/akeebasubs}