NA WARSZAWSKIM TRAKCIE
Szymany zostały założone w 1682 r. na 10 włókach chełmińskich (1 włóka - 17,955 ha). Następnie areał wsi powiększono w wyniku karczunku okolicznych lasów i w 1858 r. wynosił już prawie 83 włók.
Początkowo Szymany zyskiwały na korzystnym położeniu przy trakcie warszawskim. Pod koniec XVII w. mieszkańcy Szczytna skarżyli się do elektora na konkurencję ze strony Szyman, w których podróżujący z i do Warszawy korzystali z wyszynku.
W 1797 r. karczmę posiadał tu Fryderyk Węgorowski. Rozwój wsi zahamowany został przez epidemię cholery, która nawiedziła te okolice w 1777 r. Dziesięć lat później było tu tylko 30 chłopów. W 1939 r. Szymany liczyły 1133 mieszkańców.
W XIX w. we wsi często wybuchały pożary, które z powodu drewnianej i zwartej zabudowy były praktycznie niemożliwe do opanowania. Po jednym z większych pożarów założono ochotniczą straż pożarną, zakupiono pompę i z czasem zbudowano remizę.
SZKOŁA I CMENTARZ
Nie wiadomo, od którego roku funkcjonowała w Szymanach szkoła. W roku szkolnym 1827/1828 było tu 45 uczniów. Początkowo zajęcia odbywały się w domach prywatnych, w tym w jednym z pomieszczeń gospody Walpuskiego. Pierwszą dwuklasową drewnianą szkołę wybudowano w 1860 r. {akeebasubs !*}
Aby zapoznać się z pełną treścią artykułu zachęcamy
do wykupienia e-prenumeraty.
Do 1836 r. zmarli z Szyman chowani byli na cmentarzu w Szczytnie. Po tym roku założono przy drodze do Szczytna cmentarz wiejski.
PARAFIA I KAPLICA BAPTYSTÓW
W 1909 r. utworzona została tu nowa parafia. Początkowo nabożeństwa odbywały się domach prywatnych, w tym w byłym budynku szkolnym. Pierwszym pastorem został 1 października 1911 r. Hubert Lipp. Było on też pierwszym we wsi posiadaczem samochodu i autorem licznych powieści. Po roku został przeniesiony do Nowej Wsi w powiecie olsztyńskim. Kolejnym pastorem był Werner Hofheinz, który sprawował urząd do 1945 r. W 1926 r. pobudowana została drewniana wieża dzwonnicza. Ze zbiórki pieniężnej zakupiono dwa dzwony, które po raz pierwszy zabrzmiały w trakcie nabożeństwa pogrzebowego dwudziestoletniej Anny Chilli. W 1938 r. zbudowano ostatni w powiecie szczycieńskim przed II wojną światową kościół. Jego otwarcie miało miejsce w 4. niedzielę adwentu.
26 kwietnia 1928 r. położono kamień węgielny pod kaplicę baptystów. Liczyła 200 miejsc siedzących, wyświęcona została 26 sierpnia 1928 r.
WOJENNE ZAWIERZUCHY
30 grudnia 1806 r. doszło pod Szymanami do poważnej, kilkugodzinnej potyczki wojsk francuskich marszałka Neya z wojskami pruskimi osłaniającymi odwrót swoich oddziałów. W trakcie I wojny światowej ludność dwukrotnie (21 sierpnia i w listopadzie 1914 roku) uciekała przed armią rosyjską. Na cmentarzu wiejskim znajdowała się niezachowana do naszych czasów kwatera wojenna, w której pochowano 2 żołnierzy armii rosyjskiej poległych 14 listopada 1914 r.
W 1908 r. zawiązał się w Szymanach Związek Kombatantów, który 25 czerwca 1933 r. obchodził swoje dwudziestopięciolecie. Z tej okazji odbyło się nabożeństwo polowe. W 1924 r. wzniesiono pomnik upamiętniający poległych w trakcie I wojny światowej mieszkańców Szyman i okolicznych wsi. Stał on przed kościołem. Obecnie pochodząca z niego tablica z danymi poległych wisi na ścianie kościoła.
KOLEJ I TARTAK
1 lipca 1900 r. otwarta została linia kolejowa Szczytno – Wielbark – Nidzica. W Szymanach wzniesiono ładny dworzec z czerwonej cegły. Dzięki tej linii powstał tu później należący do Richarda Andersa tartak.
II WOJNA ŚWIATOWA
Od września 1941 r. działał w Szymanach wychowawczy obóz dla polskich robotników przymusowych. Kierowano tu ludzi schwytanych w czasie ucieczki. Podobno w pobliżu dworca kolejowego istniały baraki, w których przetrzymywano jeńców rosyjskich.
24 stycznia 1945 r. do Szyman wkroczyły wojska sowieckie, które jak wszędzie na Mazurach dokonały tu wielkich zniszczeń. Spalony został wtedy m. in. dworzec.
(zdjęcia ze zbiorów autora){/akeebasubs}