POLACY, NIEMCY I PRUSOWIE

Trelkowo było zamieszkane już w pradziejach. W okresie międzywojennym odkryto tu dwa kamienne groby skrzynkowe z neolitu. Jeden z nich znaleziony został na polu Michaela Glassa. Grób ten w 1927 r. został na skutek niewiedzy gospodarza w sporej mierze zniszczony. Przebadał go w 1931 r. Hans Tiska, który znalazł w nim 9 glinianych naczyń, 2 siekierki krzemienne i pozostałości paciorków z bursztynu. W drugim grobie odkryto tylko 5 naczyń.

Trelkowo lokował w 1391 r. komtur elbląski Zygfryd Walpot von Bassenheim. W przywileju lokacyjnym zapisano, że ludność  niemiecka, w odróżnieniu od pruskiej i polskiej, cieszyła się większą swobodą. Podlegała sądom (niższym) sołtysa. Natomiast sąd nad Prusami i Polakami zastrzegał sobie Zakon Krzyżacki. Sołtys dostawał 1/3 opłat sądowych.

Lokatorami Trelkowa byli osadnicy z Mazowsza: Stanisław i Mateusz. Trelkowo otrzymało 64 łany, z czego 4 przeznaczono dla kościoła a 6 dla sołtysa. Polska nazwa wsi wywodzi się od odnotowanego w 1426 r. słowa „Trilkow,” niemiecka nazwa „Gross Schöndamerau” oznacza dużą, piękną dąbrowę, czyli piękny dębowy las, w swojej głównej części również miała polskie pochodzenie.

Z dokumentu lokacyjnego wynika, że wśród pierwszych osadników byli tu Polacy, Niemcy i Prusowie.{akeebasubs !*}

{/akeebasubs}{akeebasubs *} Jeden Prus jest nam znany imienia, był to Maciej Madelle. Z czasem prawie wszyscy mieszkańcy wsi spolonizowali się. Na początku XIX w. w całej parafii żyło tylko kilku Niemców, którzy i tak znali język polski i dla których proboszczowi nie chciało się odprawiać oddzielnych nabożeństw w języku niemieckim. W związku z tym w 1847 r. miejscowego pastora oskarżono o sprzyjanie polonizacji. W 1855 r. na terenie parafii mieszkało 50 Niemców i 1900 Polaków. Jeszcze w latach 80. XIX w. nabożeństwa w języku niemieckim odbywały się tu tylko raz w miesiącu.

MALOWNICZE POŁOŻENIE

Trelkowo położone było malowniczo na niewielkich pagórkach i miało charakter owalnicy. W środku wsi od samego jej początku znajdowała się działka kościelna wraz z okalającym kościół cmentarzem. Przez środek wsi przepływa niewielki strumyk o nazwie „Graben”, w którym więcej wody pojawiało się po wiosennych roztopach lub gwałtownych opadach deszczu.  Od wschodniej strony wsi strumień ten przepływał przez wiejski staw.

Jeszcze pod koniec XVII w. chłopi z Trelkowa byli zobowiązani do darmowej pracy w szczycieńskim folwarku. Po zarazie dżumy z lat 1709-1711 częściowo opustoszałe Trelkowo obsadzone zostało askurantami, czyli wolnymi chłopami. W 1858 r. wieś posiadała niecałe 80 włók. W 1935 r. Walter Klebs v. Halle wydzierżawił majątek Fręcki rolnikowi o nazwisku Sydow. Wcześniej, bo w 1925 r. Fręcki wraz z Trelkówkiem zostały włączone do Trelkowa. W 1939 r. wieś liczyła 655 mieszkańców, zdecydowanie mniej niż pod koniec XIX w. Podobnie jak w innych częściach Mazur, wielu jej mieszkańców szukało zatrudnienia w przemysłowych regionach Niemiec. W trakcie plebiscytu, 11 lipca 1920 r.,  wszyscy mieszkańcy zagłosowali za Niemcami.

ŻYCIE SPOŁECZNE I GOSPODARCZE

Najstarszą organizacją założoną ok. 1891 r. w Trelkowie była kasa pożyczkowo-oszczędnościowa. W 1910 r. założono towarzystwo melioracyjne. Działał tu też związek kombatantów i ochotnicza straż pożarna. We wsi była też poczta z telefonem.

Wbrew wcześniejszym planom w pobliżu Trelkowa nie prowadzono linii kolejowej. Sprzeciwił się temu właściciel Trelkówka. W okresie międzywojennym działał tu zespół puzonistów.

Do 1920 r. gospodę wraz ze sklepem w Trelkowie prowadził Lenski. Gdy Lenski zmarł, gospodę przejęli jego pasierbowie Anna i Paul Piduhn. Paul został zamordowany przez Rosjan, jego siostra zginęła podczas ucieczki. Sklep kolonialny prowadził też tu w okresie międzywojennym Albert Appel. Niemieccy autorzy podają dwie różne daty elektryfikacji wsi: 1928 i 1935 r.

W styczniu 1945 r. do wsi dotarli żołnierze Armii Czerwonej. Sowieci zabili oraz uprowadzili ze wsi kilka osób. 17 mieszkańców wsi poległo, służąc w wehrmachcie (4 zaginęło).

Szkoła w Trelkowie powstała być może wraz z kościołem. Pierwsze znane dokumenty wspominają o niej w 1531 r. Ze sprawozdań z przeprowadzonych wizytacji wynika, że jej stan był niezadowalający, a w 1686 r. miejscowy nauczyciel był skonfliktowany z proboszczem, który od 2 lat nie dopuszczał go do komunii. W trakcie kolejnych wizytacji szkoła uzyskała pozytywną ocenę. W latach 1829/1830-36 w Trelkowie działała prywatna preparanda prowadzona przez Jana Senffa, mająca za zadanie przygotować spośród Mazurów nauczycieli, którzy by sprawnie nauczyli kolejne pokolenia Mazurów języka niemieckiego. J. Senff był nauczycielem miejscowej szkoły, do której w tamtym czasie uczęszczało około 56 uczniów. Starał się o wybudowanie nowej szkoły, ale chyba udało się tylko w 1833 r. rozbudować starą. Już wtedy był to przynajmniej częściowo budynek murowany. Chciał też Senff założyć hodowlę jedwabników. Jego roszczenia materialne spowodowały, że skonfliktował się z mieszkancami wsi. Nowy, masywny budynek z trzema  klasami wzniesiono w 1870 r. koło kościoła.

Witold Olbryś{/akeebasubs}