Wiosną 2015 roku trzy miejscowości będą obchodzić „trójkątną” 444. rocznicę oficjalnego powstania. Jednego dnia wydano bowiem przywileje założycielskie dla Szuci, Nart i Nowego Dworu.
Książę
Albrecht Fryderyk
W roku 1525 wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern złożył Zygmuntowi Staremu hołd i został księciem pruskim. Przeszedł także na luteranizm. Prusy w ten sposób stały się pierwszym państwem protestanckim na świecie. W 1568 roku książę Albrecht zmarł. Rządy przejął syn zmarłego księcia, Albrecht Fryderyk Hohenzollern (1553 – 1618), który znał język polski i posiadał gruntowne wykształcenie. To właśnie ów książę pruski Albrecht Fryderyk, jednego dnia, 4 kwietnia 1571 roku wydał przywileje założycielskie dla Szuci, Nart i Nowego Dworu oraz dla szeregu innych wsi w dawnym starostwie nidzickim (Ulesie, Róg, Wichrowiec). Wkrótce potem u księcia wywiązała się choroba umysłowa, która w połowie lat siedemdziesiątych XVI wieku zmusiła do przekazania faktycznych rządów w Księstwie komuś innemu. W 1577 roku król polski Stefan Batory powierzył kuratelę nad Albrechtem Fryderykiem najbliższemu krewnemu chorego księcia, margrabiemu Jerzemu Fryderykowi. Po śmierci tego ostatniego w 1603 roku opieka nad Albrechtem Fryderykiem, a tym samym faktyczna władza w Prusach, przeszła w ręce elektorów brandenburskich. Po śmierci Albrechta Fryderyka w 1618 roku elektorzy bez większych problemów usankcjonowali prawnie swoją władzę w Prusach jako następcy zmarłego.
Szuć
Czas rzeczywistego powstania Szuci pozostaje niewiadomą. Oficjalny przywilej założycielski książę Albrecht Fryderyk wydał dla niej co prawda 4 kwietnia 1571 roku, nadając 6 chłopom 29 łanów i 25 mórg. Jednak wszyscy bez wyjątku historycy, którzy wypowiadają się na temat jej powstania, przyjmują, iż miejscowość ta istniała już wcześniej. Przypuszcza się nawet, że Szuć mogła powstać już w okresie przedkrzyżackim.
Max Meyhöfer w książce „Die Landgemeinden des Kreises Neidenburg” podaje za Döhringiem informację o istnieniu staropruskiej osady o nazwie Sucz.
{akeebasubs !*}
Aby zapoznać się z pełną treścią artykułu zachęcamy
do wykupienia e-prenumeraty.
Fritz Suchalla w pracy „Geschichte des Dorfes Gedwangen (Jedwabno)” również przypuszcza, że Szuć istniała w okresie przedkrzyżackim. Gustaw Leyding w pracy zbiorowej „Szczytno. Z dziejów miasta i powiatu” stwierdza, że Szuć miała istnieć według tradycji już przed 1560 rokiem. Dlatego też można przyjąć, iż jako osada miejscowość ta istniała prawdopodobnie już w okresie krzyżackim, co potwierdza obecność w niej osadników pochodzenia pruskiego, o czym wyraźnie wspominają dokumenty. 30 stycznia 1572 roku Matthes Rasch otrzymał przywilej prowadzenia karczmy w Szuci. W dokumencie z 19 grudnia 1586 roku wspomina się o młynie wodnym w Szuci. Wskazuje on, że młynarzem w Szuci był wówczas człowiek o nazwisku Gritzek. 14 marca 1588 roku przywilej na prowadzenie młyna w Szuci otrzymał niejaki Mysek. Jak wskazuje dokument z 1601 roku, młynarz od swoich 2 łanów musiał, tak jak pozostali gospodarze, odprowadzić do urzędu 2 grzywny i 4 kury rocznie jako podatek. Młyn w Szuci był młynem wodnym. Dokument z 1641 roku podaje, że młyn posiadał 1 koło wodne, nabierające wodę na siebie. Natomiast młynarz musiał wówczas oddawać do urzędu jako roczny czynsz 200 grzywien, 1 łaszt zboża (1 łaszt = 1823,28 litrów) i 2 świnie. Położenie młyna w Szuci byłoby dzisiaj trudne do ustalenia, gdyby nie zwykły przypadek. Podczas prac melioracyjnych około 1900 roku, przy rozbudowie koryta Szuckiej Strugi, odnaleziono niedaleko dzisiejszego mostu pozostałości po dawnym młynie.
Narty
Mieszkańcy Nart w przywileju założycielskim z 4 kwietnia 1571 roku otrzymali 36 łanów. Sołtys – osadźca Nart, Stanisław Witowski otrzymał 4 wolne od czynszu łany jako uposażenie urzędu sołtysa. Oto, co napisano w przywileju na temat obowiązków mieszkańców Nart: tak jak i inne wsie chełmińskie wieś jest zobowiązana do świadczenia szarwarku i odprowadzania do urzędu po upływie 6 lat zwolnienia 1 grzywny i 2 kur od każdego łana. Spis urzędowy z 1625 roku wymienia w Nartach 15 gospodarzy.
Nowy Dwór
Także mieszkańcy Nowego Dworu 4 kwietnia 1571 roku otrzymali 36 łanów. Również sołtys – osadźca tej wsi otrzymał 4 łany wolne od czynszu. Na okres 6 lat mieszkańców Nowego Dworu zwolniono od płacenia czynszu. Po upływie tego czasu musieli oni odprowadzić rocznie od każdego łana na rzecz państwa 1 grzywnę i 2 kury. Ponadto byli zobowiązani do świadczenia szarwarku.
Położone w pobliżu Nowego Dworu Dzierzki otrzymały przywilej lokacyjny dopiero 6 marca 1612 roku. Dokument nadawał 6 łanów, 23 morgi i 136 prętów. Swoją nazwę wieś wzięła od jednego z pierwszych lokatorów – Adama Dzierzka. W 1782 roku znajdowały się tam 3 dymy. Z czasem osada ta jako majątek Althöfen została włączona do sołectwa Nowy Dwór. Zastanawiająca jest używana niemiecka nazwa Dzierzek – Althöfen. Po polsku oznacza ona „Stare Dwory”. Kontrast nazw obu wymienionych miejscowości jest bardzo wyraźny: „Stare Dwory” – „Nowy Dwór”. Czyżby zatem Dzierzki istniały wcześniej od Nowego Dworu? Wcześniej również niż wydano dla nich oficjalny przywilej? Jak pokazuje przykład Szuci, jest to całkiem możliwe. W końcu Nowy Dwór nazwano Nowym Dworem nie bez powodu. Gdzieś musiał się znajdować Stary Dwór (Stare Dwory). Stan przynależności Dzierzek do Nowego Dworu przetrwał do końca II wojny światowej a nawet do czasów współczesnych. Przed 1945 rokiem majątek ten był podzielony pomiędzy dwóch właścicieli: Augusta Kühna i Emila Jaschinskiego. Dodać trzeba, że w dzisiejszych granicach zabudowań Dzierzek znajduje się nie tylko majątek Althöfen (część wsi położona po prawej stronie przepływającego przez Dzierzki potoku), lecz także kolonie nie należące przed II wojną do majątku.
Sławomir Ambroziak
{/akeebasubs}