W czasach przedkrzyżackich okolice Wielbarka zamieszkiwane były przez pruskie plemię Sasinów. Od południa Sasinowie graniczyli z Mazowszanami. Granica pomiędzy tymi plemionami przebiegała na południe od Wielbarka i dopiero w 1343 r. przesunięta została przez Krzyżaków bardziej na południe.

KTO USYPAŁ WAŁY?

Krzyżacy zainteresowali się tym terenem ze względu na występowanie tu dobrych jakościowo pokładów rudy darniowej. Na południe od późniejszego Wielbarka usypano graniczno-obronne wały. Według literatury niemieckiej oraz starszej literatury polskiej, wały te usypali Krzyżacy. Nie zgadza się z tym Elżbieta Kowalczyk, która w książce „Dzieje granicy mazowiecko-krzyżackiej (Między Drwęcą a Pisą)”, Warszawa 2003, stwierdza, że o wiele bardziej prawdopodobnie jest to, że wały te wznieśli Mazowszanie.

KIEDY POWSTAŁ ZAMEK?

W literaturze i Internecie (w Internecie jest to informacja powszechna) można spotkać się ze stwierdzeniem, że zamek w Wielbarku powstał w latach 1317 – 1324. Niemiecka nazwa Wielbarka - Willenberg pochodzić ma od słowa Wildenbirge - czyli puszczańska góra, na której znajdować się miało jakieś grodzisko lub umocnione miejsce. Autor jednej z dwóch poświęconych historii Wielbarka książek Olaf Göbeler: Willenberg. Die Geschichte einer ostpreussischen Grenzregion. Gevelsberg 2004, również uważa, że pierwszy drewniany zamek mógł być wzniesiony w latach 1317 - 1324. Niestety twierdzenie, że zamek w Wielbarku powstał przed 1350 r. z inicjatywy mistrza krajowego Fryderyka von Willenberga, nie ma żadnego potwierdzenia w wiarygodnych źródłach i jest po prostu wymysłem. Skąd zatem podana przeze mnie data 1350 r., która również nie ma żadnego potwierdzenia w źródłach? {akeebasubs !*}

{/akeebasubs}{akeebasubs *} Przyjmuje się, że zamek w Wielbarku musiał powstać w tym samym czasie co zamek w Szczytnie, a na pewno nie wcześniej, ponieważ załogi tych zamków wzajemnie się ubezpieczały. Głównym celem powstania tych budowli w Szczytnie, Pasymiu i Wielbarku było zapewnienie bezpieczeństwa przed litewskimi napadami, dzięki czemu, w oparciu o te zamki, mogła rozpocząć się akcja osadnicza. Jednak leżący przy granicy z Mazowszem zamek w Wielbarku miał za zadanie strzec przede wszystkim granicy, o czym świadczy to, że w jego pobliżu akcja osadnicza rozwijała się bardzo powoli.

OD WSI KACZMARSKIEJ DO WIELBARKA

Obok powstałych w pewnym oddaleniu od zamku Bartnik pierwszą wsią założoną już około 1360 r. w tej okolicy był Kucbork, którego mieszkańcy zajmowali się wytopem żelaza oraz bartnictwem. Prawdopodobnie przed 1409 r. istniała kuźnia w Wólce Wielbarskiej. W zasadzie do XVI w. były to tereny prawie bezludne, porośnięte puszczą i w wielu miejscach mocno zabagnione. W 1380 r. w pobliżu zamku wzniesiono kuźnię hutniczą, która działała do 1656 r. Była ona powiązana z istniejącym tu młynem. Osada wokół kuźni nosiła nazwę Ruda.  Przed 1397 r. powstała osada nazwana później Wsią Kaczmarską. Dała ona początek Wielbarkowi. Wielbarski zamek był zamkiem prokuratorskim, bez własnego okręgu administracyjnego, podlegającym pod komornictwo nidzickie. Natomiast zamek w Nidzicy, przynajmniej do końca XIV w. podlegał (w sprawach wojskowych) prokuratorowi z Wielbarka.

ZNAKI ZAPYTANIA

Z powodu braku poważnych źródeł historycy szerzej na temat wielbarskiego zamku się nie wypowiadają. Gustaw Leyding podał, że był on początkowo zbudowany z drewna i powstał, podobnie jak zamek w Szczytnie, około 1350 r. Napisał też, że według dawnej kroniki kościelnej, z której informacje przetrwały w tradycji, jako datę powstania zamku wymienia się lata 1317-1324. Według Leydinga, być może odnosi się to do stanicy łowieckiej (Wildberge). W każdym razie wielbarski zamek pojawia się w źródłach dopiero w 1361 r. jako siedziba wójta podległego komturowi w Ostródzie. Nawet jeżeli stanica łowiecka faktycznie istniała, w co wątpię, to jej nazwa nie miała nic wspólnego z Fryderykiem von Willenbergiem. Gdy budowano zamek, Willenberg nie żył już od około 20 lat.

POD RZĄDAMI PROKURATORA

Zamek wzniesiony został w zakolu rzeki Omulew. Po wykopaniu fosy w zakolu powstała wyspa. Nie wiemy kiedy drewniany zamek został przebudowany, być może w tym samym czasie co szczycieński albo nawet pod koniec XIV w. Nie dysponujemy też żadnymi informacjami na temat jego wyglądu. W 1361 r. prokuratorem w Wielbarku był Poppo von Reinstein. W 1374 r. Ditrych - prokurator z Wielbarka - wziął udział w tak zwanym ujeździe, czyli wspólnym objeździe granicy przez przedstawicieli władz Mazowsza i Zakonu. Po tym ujeździe przystąpiono do oznakowywania granicy. W 1397 r. na zamku znajdowały się dwa hełmy, 3 kolczugi, 2 zbroje, napierśnik, 8 tarcz i 4 kusze „z kozią nogą”, 4 ze strzemiączkiem do napinania cięciwy i 8 kusz innego typu oraz 50 kop bełtów. W 1415 r. prokuratorem był tu Seger von Kessel, a w 1437 r. Wilhelm Flechslanta.

CO ZOSTAŁO?

Okoliczności rozbiórki zamku nie są znane. Pochodzący z niego materiał posłużył zapewne do rozbudowy miasteczka. Obecnie dokładna lokalizacja miejsca, w którym zamek stał jest nieznana. W późniejszym okresie na Ostrówku mieściła się siedziba Kameratu Wielbarskiego, a następnie od 1751/1752 r. Urząd Dominialny. W drugiej połowie XIX w. znajdował się tu browar, a potem przedstawicielstwo browaru Dauma ze Szczytna. Do 1945 r. do przechowywania lodu wykorzystywana była piwnica będąca pozostałością po zamku. Na wyspie stał też dom, w którym od 31 stycznia 1807 r. do 2 lutego zatrzymał się Napoleon Bonaparte. Dom ten został rozebrany około 1980 r. Po II wojnie światowej zakole Omulwi, wewnątrz którego znajdowała się wyspa, zostało zasypane.

Witold Olbryś{/akeebasubs}