ŚREDNIOWIECZNA GRANICA

Na północ od Kipar, po prawej stronie drogi do Łatanej Wielkiej, znajduje się fragment średniowiecznego wału podłużnego oddzielającego w XI-XIII w. Mazowsze od ziem pruskich.

Kipary miały istnieć już w 1590 r. kiedy to Jan Kostka ze Szkotowa otrzymał tu 26 włók. W 1579 r. wieś była wzmiankowana jako Hans Keypers Gut. W 1615 r. rodzina Kostków zamieniła ziemię w Kiparach na grunty w Łynie. Wieś, nie licząc 5 łanów, została wówczas opuszczona.

PONOWNA LOKACJA

Kipary ponownie lokowano 24 maja 1701 r. na 15 włókach. Zasiedliło je wówczas 15 chłopów szkatułowych. 1,5 włóki było nieopodatkowane, a z pozostałego areału osadnicy byli zobowiązani płacić co roku 2 talary i 60 fenigów od włóki. Mieli również pomagać w polowaniach w pobliskiej puszczy.

Pierwszym sołtysem był prawdopodobnie Christoph Ezioch lub Cziock (chodziło o tę samą osobę, której nazwisko jest różnie przez historyków rozczytywanie), który otrzymał również przywilej prowadzenia karczmy. W 1717 r. po epidemii dżumy sołtysem i karczmarzem w Kiparach został Jan Kositzki, który od karczmy płacił rocznie 1 talara i 70 fenigów podatku.{akeebasubs !*}

CEGIELNIA I POŻARY

W 1774 r. Friedrich Daniel, karczmarz z Wielbarka, otrzymał pozwolenie na prowadzenie cegielni, która znajdowała się na północny-wschód od wsi. Z wytwarzanej tu cegły wznoszono budynki w pobliskim Wielbarku. W połowie XVIII w. wieś dotknął wielki pożar. Kolejny wybuchł w 1908 r. Spaliło się wówczas 5 pokrytych słomą budynków. W połowie XIX w. cegielnia należała do Mathiasa Walpuskiego, który w 1850 r. planował budowę młyna na Lejkowskiej Strudze. Cegielnia działała tu jeszcze przed I wojną światową. W 1852 r. majątek Walpuskiego leżący na północ od Kipar i na zachód od Łatanej Wielkiej otrzymał nazwę Birkenthal. W 1774 r. w Kiparach było 184 mieszkańców w 32 gospodarstwach. W 1781 r. sytuacja 21 gospodarzy była zła. Brakowało im drewna budowlanego i opałowego, a siano musieli sprowadzać z Polski. Było tu wówczas 27 dymów. W 1788 r.  w wyniku podziału Lasów Korpelskich wieś została powiększona. W 1858 r. liczyła 42 chałupy i 62 włók gruntów, w tym sporo lasu.

MAZURSKI DZIAŁACZ

W latach 20. XIX w. do szkoły w Kiparach uczęszczało około 25 uczniów. Na przełomie lat 1849/1850 zbudowano drewnianą szkołę, a na początku XX w. wzniesiono nowy budynek szkolny z czerwonej cegły. Pod koniec XIX w. prasa pisała o poszukiwaniu w okolicach Kipar węgla brunatnego. Gospodę przed I wojną światową i w latach 20 XX w. prowadził tu Julius Loch.

W rodzinie katolickiej w Kiparach  urodził się 11 września 1893 r. polski działacz plebiscytowy - Michał Gajkowski. Był synem Franciszka i Wilhelminy Perlowskiej. Nie wiadomo, kiedy Gajkowscy zjawili się na Mazurach. Po koniec XIX w. byli tu już dobrze osadzeni i posiadali spore gospodarstwo. W trakcie plebiscytu za Niemcami oddano tu 228 głosów, za Polską - 2.  W 1938 r. mazurską nazwę wsi - Kiparren - zmieniono na Wacholderau.

PRZYGRANICZNE KONTAKTY

Kipary leżały blisko granicy, w związku z tym znajdował się w nich budynek celny  i posterunek żandarmerii. Kontakty pomiędzy mieszkańcami Kipar a Polakami żyjącymi po drugiej stronie granicy były na pewno częste. W 1811 r. Kipary pojawiły się nawet w korespondencji księcia Józefa Poniatowskiego z Fryderykiem Augustem I, dotyczącej naruszenia granicy pruskiej przez polski oddział. We wsi chronili się również uciekinierzy z Polski.

MELIORACJE I REGULACJA RZEKI

W latach 30. XX w. dokonano regulacji Omulwi oraz melioracji okolicznych gruntów, dzięki czemu znacząco zwiększył się areał i jakość do tej pory użytkowanych tu ziem. W 1939 r. było tu 38 gospodarstw rolnych, z czego 21 o areale 20 - 100 ha oraz jedno o areale przekraczającym 100 ha. Warto też dodać, że w pobliżu wsi rosły pomnikowe jałowce.

Witold Olbryś{/akeebasubs}