Z RĄK DO RĄK

Przywilej lokacyjny dla Małszewka wystawił w 1401 r. wielki mistrz Konrad v. Jungingen. Pierwszym właścicielem wsi był Piotr Heyne, który otrzymał 60 włók wokół jeziora Małszewko i wolne rybołówstwo na jeziorze Sasek Wielki, w zamian za co był zobowiązany do jednej służby w ciężkiej zbroi.

W pierwszej połowie XVI w. majątek należał do rodziny Gierlickich. W 1570 r. Małszewko kupił Burghard Küchmeister von Sternberg. W 1601 r. funkcjonowały tu dwa 7-włókowe folwarki. Ich właścicielami byli Albrecht i Hans Küchmeister. W XVII w. majątek został podzielony pomiędzy rodziny von Tettaów, von Haubitzów oraz von Bartelsdorfów. W XVIII w. właścicielem Małszewka był kapitan Haubitz. Na przełomie XVIII/XIX w. dobra małszewskie i gospodę w Dźwierzutach za 43 tys. talarów nabył Karl Moritz von Franckenberg-Proschlitz. W 1840 r. majątek kupił dr Gisewius. W 1885 r. Małszewko przeszło na własność rodziny von Queis.

Przed 1900 r. należący do Juliusza v. Queisa majątek w Małszewku był pod względem obszaru drugi w powiecie szczycieńskim i obejmował 1546 hektarów.

Na początku XX w. majątek przejął pułkownik Erich von Goltz. Wdowa po nim, baronowa von Goltz, była właścicielką Małszewka do końca 1945 r. Za jej czasów majątek liczył 4 tys. mórg.

Około 1790 r. po drugiej stronie jeziora Małszewko założono należący do dworu folwark.{akeebasubs !*}

WIEŚ I SZKOŁA

W 1824 r. obok majątku powstała oddzielna wieś. W 1939 r. nie licząc właścicieli majątku największymi gospodarzami byli Otto Piwek i Leo Switalla. Istniała tu należąca do Małszewka i Bud gorzelnia.

Szkoła w Małszewku była objęta patronatem szlacheckim. Na początku XIX w. nauczycielem był w niej nieznający języka niemieckiego Michał Komuzin. Gdy na skutek osadzania przez radcę von Franckenberga rodzin niemieckich zmieniły się tu stosunki narodowościowe, Komuzin został przeniesiony na gorzej płatne stanowisko do Starych Czajek. Nowym nauczycielem został dwujęzyczny Wilhelm Pietrzycki. Od 1814 r. nauczycielem był Jan Jaroszyk. Po jego śmierci w 1830 r. szkołę objął Carl Aland. Znał on język polski i niemiecki, ale w trakcie obejmowania stanowiska zdecydował się złożyć przysięgę w języku polskim. Brzmiała ona następująco: Ja Carl Aland przysięgam teraz cielesną przysięgę, że ia chcę ten urząd nauczyciela statecznie prowadzić a z chęcią te dziatki i młodzież, które mi kunaucze z wierzone będą, ile sił moich stanie, nauczać a ku cnocie i wszelkiemu dobremu przytrzymywać chcę nie nie iedynie nayiaśnieyszemu Krolowi Pruskiemu, jako naywyższey osobie kraiu być zawżdy wierny i posłusznym ale i zwierzchności duchowney nad szkołami dozórstwo maiącey, ial mi Bog pomoże i święte iago słowo przez P. Jezusa Chrystusa Amen.

CZASY POWOJENNE

Po wojnie utworzono w Małszewku PGR. Dwór został całkowicie przebudowany i zatracił wszystkie cechy stylowe. Mocno zapuszczony park wpisany jest do rejestru zabytków. Najciekawszym zachowanym obiektem pozostaje spichlerz z początku XX w.

Na północny wschód od wsi znajduje się zniszczony cmentarz wiejski. Zachował się tu tylko jeden nagrobek należący do Michaela Olschewskiego, który zmarł 25.2.1927 r.

Resztki cmentarza rodowego właścicieli Małszewka znajdują się niedaleko zachodniego krańca jeziora Małszewka i drogi Dźwierzuty - Pasym. Kaplica została po wojnie zniszczona. Według relacji jednego ze starszych mieszkańców Małszewka, szukano w niej i w cynkowych trumnach skarbów. Cegłę wykorzystano jako wtórny budulec. Natomiast w kościele ewangelickim w Dźwierzutach zachowała się tablica upamiętniająca poległego w Kamerunie Juliusa von Quiesa (dawnego właściciela Małszewka). Służył on w olsztyńskich dragonach i był aktywnym politykiem.

W Budach zachował się do naszych czasów budynek wzniesionego w drugiej połowie XIX w. dworu.

(zdjęcia ze zbiorów autora){/akeebasubs}